Sefer Tası: İki Karşıt Koku Arasında Salınan Yaşlı Erkek

Trenler sefer taslarını hızla ve özenle erkeklere ulaştırır Sefer Tası’nda (Ritesh Batra, 2013). Sonra da boş sefer tasları evlere döner. Kadın umutla bekler sefer tasını. Boş olduğunu görünce sevinir. Ayakta, diğer yolculara adeta yapışarak yolculuk eden insanların bindiği trenler de çok önemli filmde. Bundan dolayı trenleri bolca görürüz.

Trenler yaşlı erkeği bize sunarken yaşlı kadını kör alanda bırakır. Film başladığında hemen Ila (Nimrat Kaur) adlı genç kadını mutfakta görürüz. Bir yandan tencerenin içinde kaşığı dolandırırken bir yandan da kaşıkla avucuna aldığı tadımlık parçayı yalar. Yukarı katta oturan göremediğimiz ama yalnızca sesini duyduğumuz yaşlı kadın (Bharati Achrekar) ona tüm baharatları koyup koymadığını sorar. İla koymadığını söylediğinde yaşlı kadın: “Baharatın eksik olduğu buradan bile anlaşılıyor. Yeni tarif çok işe yarayacak” der. Ucunda sepet olan ipi aşağıya bırakır ilave baharatlarla. Mideden geçen baharatlı ve nefis yemeğin evliliği kurtarması beklenir. Koku ya da rayiha (insanın dili koku demeye varmıyor) erkeğin önce ofisini sonra da bedenini saracak. Ama hangi erkeğin?

Yaşlı komşu yemek tarifi verir

Saajan Fernandes (Irrfan Khan) bir devlet kurumunda çalışıyor. Bir sefer tası önüne konduğunda hiçbir şeyin farkında değil. Koklamayı düşünmüyor. Oysa gelen sıradan bir sefer tası değil.  Bir zamanlar “Arap yarımadası üzerinden [Roma’ya bile] Hindistan ve uzak Asya menşeli kokulu maddeler geliyordu: akasya, tarçın, kakule, karanfil, zencefil” (1).  Vedat Ozan Hindistan’da bir tencere yemeğinin net ve standart bir tarifinin olmadığını söyler. Et, tavuk ya da balıktan yapılabilir ama baharat karışımının bileşen ve oranları farklıdır. Hintliler genel olarak da kişniş, zerdeçal, kimyon, çemen ve acılı kırmızıbiber kullanır. İnce ayar için sarımsak, köri ağacı yaprakları, şeytantersi, rezene vb. katılabilir (2). Bundan dolayı Ila, “Teyze!” diye durmadan yukarıya seslenir. İnce ayarı yaşlı teyzeler bilir. İmgeleminizde onu dilediğinizce görselleştirebilirsiniz, çünkü onu film boyunca hiç görmeyeceksiniz. Fernandes yemekhaneye gittiğinde kokuyu alır, sefer tasını açar, koklar ve afiyetle yer. Daha sonra aidat ödediği yemek servisine giderek yemeğin çok lezzetli olduğunu söyler.

Sefer tası eve döndüğünde Ila teyzeye seslenir. “Boş. Soslar bile bitmiş,” der. Teyze, “Bu sadece başlangıç,” diye yanıt verir. Sos da çok önemli. “Yemeğe toz gibi de serpilmiyor baharat; bilakis sos ya da salça haline getiriliyor önce” (3). Batı’nın “Hint kokusu” diye nitelendirdiği koku filmi seyrettiğiniz salonu her an kaplayabilir. Bellek bu kokuyu tanıyabilir. Ila’nın eşi karnabaharın iyi olduğunu söylediğinde Ila komşu teyzesine seslenir. Sefer tasının kocasına gitmediğini söyler. Teyze az sonra döner, “Amcanın bezini değiştiriyordum, meşguldüm” diyerek durumu açıklar. Böylece teyzenin bir tür “tutsak” olduğunu, yatalak kocasına baktığını anlarız. Hareketsizlikten şişmanladı mı acaba? Yoksa evin içinde koşturmaktan ipince mi? Ayakları şiş mi? Dizleri ağrıyor mu?

Yaşlı komşu genç kadını yönlendirir

“Alan-dışı alan olur ya da tersi” (4). Farklı bir varoluşla karşı karşıyayız. Film kişilerinden biri yaşlı bir kadın ama onun yaşını kestiremiyoruz. Onu somut olarak görmüyoruz. “İmgesel” alan dışı uzay ancak hayal edilebilir diyor Bonitzer (5). Alan-dışı bu durumda çok da alışık olmadığımız bir yaşlı kadın temsili sunuyor. Sesiyle var oluyor bu yaşlı kadın ama genç bir kadını yönlendirebiliyor. Oldukça güçlü üstelik de baharatlı yemekler konusunda bilgili. Bonitzer, “Önemli olan filmin kendi alan dışıyla nasıl oynağıdır: Önemli olan alanın ve alan-dışı’nın ‘in’ uzayın ve ‘off’ uzayın eklemlenmesidir” der (6). Böylece farklı bir oyuna açılır anlatı. Sinemaya bakış talimi yapmak için gideriz. Sefer Tası bize bakışın yerine sesi sunar. “İşitsel dünya görsel dünyadan daha geniştir,” der Straub (7). İşte böylesine geniş bir yer ayrılmıştır yaşlı kadına filmde.

Bilinçli yönlendirici özne olarak yaşlı teyze Ila’ya yanlışlıkla sefer tasının gittiği Fernandes’e mektup yazmasını söyler. Ila da yemeği eşi için pişirdiğini, kalbe giden yolun mideden geçtiğini kısaca yazar. Fernandes’ten gelen mektupta bir teşekkür olmadığını işiten teyze sepetle acı biberi aşağıya bırakır. Sefer tası geldiğinde Fernandes hemen koklamak ister de iş arkadaşının baktığını görünce yemekhaneye gitmeyi beklemek zorunda kalır. Ağzı yansa da yemeği yer, muzla acıyı bastırır. Ila bu kez mektubunda 15 yıldır eşine bakan yaşlı teyzeden söz eder. Yatalak kocası yalnızca vantilatöre bakar dururmuş. Fernandes de ona ölen eşini ve eşinin yatay mezarını anlatır. Trende ayakta gittiği için kendisine de yatay mezar yeri aramış ama bulamamış. Öldükten sonra da ayakta durmak istemiyor. Fernandes evliliğin iyi gitmediğini artık bilir. “Çocuk yapın,” der. Bir gün haberlerde kendisini kızıyla binanın tepesinden atan bir kadınla ilgili bir haber duyar. Fernandes endişelidir. Ila mı bu?

Genç kadın ilişkisini gizliyor artık

Değil tabii ki. O yeni erkek için yemeklere biçim vermeye devam edecek. Yemeğe biçim verme insana özgü. “Hayvanlar yemek pişirmez; yemeden önce yenilen şeyi değiştirme gereksinimi, gülmek gibi ‘insanlara özgü’ bir şey olup insan kadar eskidir” (8). Özgün mutfakları yaratanlar baharat geleneğini de aktardılar gençlere. Fernandes ölen kadının Ila olmadığını anladığında çok mutlu olur. Ona kalabalık trenlerde yaşadığı komik bir olayı anlatır. Ila çok güler, teyze merak eder. Bir fıkraya güldüğünü söyleyen Ila, fıkrayı unuttuğunu söyler. Onu güldüren şeyin ne olduğunu komşu teyzesine söylemediği gibi kimin anlattığını da söylemez. İlişki artık gizlidir. Herkes çok iyi koku alır filmde. Ila’nın coşkulu sevinci eşinin gömleğine yapışmış kadın kokusunu aldığında kırılır. Ila artık evliliği sonlandırmak için hazırdır. Yaşlı ve emekli olmak üzere olan bir erkeğe insan güvenebilir mi?

Buluşma gerçekleşemez

Ila güvenir ve Fernandes’le buluşmaya gider. Erkek de buluşmak için hazırlanır. Banyoda tıraş olurken bir koku duyar. Bu koku neydi diye düşünür. Hemen bu kokunun yaşlı büyük babasının kokusu olduğunu anımsar. O da büyük babası gibi kokuyor. Dehşete düşer ve genç bir kadınla buluşmak istemez artık.

Bundan sonra yaşlı erkek iki karşıt koku arasında filmin sonuna kadar salınır.  Mektupta bedenine sinen yaşlı adam kokusunu hissettiğini yazar. “Geçmiş tarihli piyango biletini kimse almak istemez,” der. Lokantada Ila’nın göremeyeceği bir yere oturur ve genç kadını gözetler. Ila boşuna bekler lokantada. Fernandes pek çokları gibi toplumdaki kalıp yargıyı kabul eder. Her durum ya da herkes eştürmüş gibi kendisini “yaşlı” sınıfına koyar. Aslında Fernandes koku aldığına göre o kadar da yaşlı değil. Vedat Ozan yaş gruplarına göre koku duyusuna bakıldığında 65 yaş altındakilerin koku yitimi oranın yüzde 2, 65-80 arası koku yitiminin yüzde 30’a ulaştığını belirtir (9). Bu durumda Fernandes de yaşlı teyze de 65 yaşını daha geçmemiş. Koku duyuları inanılmaz. Ayrıca Fernandes’i oynayan oyuncu film çekildiğinde 50 yaşında bile değildi ve makyajla yaşlandırılmamıştı. Filmde Fernandes emekli oluyordu. Kogan emekli olmanın ya da sağlık sorunlarının başlamasının yaşlı olmanın ön koşulu olduğunu söyler (10 vurgulamalar Büker’in). Fernandes’in eşi ölmüş, emekli oluyor ve yalnız. Neredeyse yaşlı sayılmak için tüm koşullar var. Sağlık sorunları da nasıl olsa gelir. Bytheway de 20. Yüzyılda gençlik ve yaşlılık olarak yaşamın ikiye bölünmesinin ücret alınan bir işten emekli olmakla ilişkilendirildiğini söyler (11). Fernandes de bunu yapar. Emekli ve yalnız bir adam olarak doğup büyüdüğü Nasik’e gitmeye karar verir.

Yaşlı erkek aşık olmaya hakkı olduğunu düşünür

Trende yaşlı bir adamla karşılaşır. Adam elini aralarındaki masaya koyar. Yönetmen, yaşlı ve yıpranmış elleri iki kez yakın çekimle gösterir. Lekeli, buruşuk ve biçim bozumuna uğramış eller. Boğumlu parmaklarını oynatır yaşlı. Fernandes trenin camından dışarı bakar. Uzun uzun düşünür. Daha sonra onun âşık olmayı seçtiğini anlarız. Eve geri döner. Yaşanacak günler vardır önünde. Seccombe’nin yaptığı bölümlemenin filme de uygulanabileceği kanısındayız. Yaşlılar eştür değiller. Bundan dolayı “yaşlı” etiketi altında tümünün toplanması doğru değil. Seccombe kimi kez yaşlıların ortak özelliklerinin çok az olduğunu da vurgular. 65-75 arası “yaşça büyük” (young old), 75-80 “oldukça yaşlı” (middle-old cohort) ve 80 sonrası “ileri yaşlı” grup (the oldest-old group) (12). Bu durumda üst kattaki yaşlı teyze ve Ila’nın annesi hasta eşlerine rahatlıkla baktıkları için  55-64 arasında orta yaşlılar grubundalar. Ila’nın annesi hasta eşine ne tür hizmetler sunduğunu anlattığında donduk kaldık. Bu hizmetleri her gün sunmak zorundaydı eşi ölene dek. Filmdeki yaşlı kadınlar hasta eşlerine bakarken yaşlı erkek âşık olmaya ve yeni bir yaşam kurmaya hakkı olup olmadığını sorgular film boyunca. Sonunda hakkı olduğuna karar verir ve genç bir kadınla yaşamak üzere Nasik’ten döner. Yine erkekler kazandı. Yaşlı kadınlara aşk yakışmaz, onlar için en büyük özgürlük eşlerinin ölmesidir. Evden dışarı çıkabilmek de güzel! Bu da kadına yeter. Yaşlı erkekler genç kadınlarla evlenebilirler.

Öneriler

Kaynakça

1. Ozan, V. (2019). Kokular kitabı IV: Lezzetler. İstanbul: Everest, 323.
2. Ozan, 589.
3. Ozan, 589.
4. Bonitzer, P. (1995). Bakış ve ses. (Çev. İ. Yasar). İstanbul: YKY, 14.
5. Bonitzer, 15.
6. Bonitzer, 19.
7. Aktaran Bonitzer, 20.
8. Bottéro, J. (2004). Eski Yakındoğu: Sümer’den Kutsal Kitap’a. Ankara: Dost, 67.
9. Ozan, 311.
10. Kogan, N.(1979) A study of age categorization. Journal of Gerontology, 34, (3), 358.
11. Bytheway, B. (1995). Ageism. Buckingham: Open University Press, 20.
12. Seccombe, K. (1991). Perceptions of problems associated with aging: Comparisons among four older age cohorts, The Gerontologist, 31, (4), 528.