Seçil Büker
Sıradanlığın getirdiği kasvet
Sessiz ve boş bir ev. Mahin (Lili Farhadpour) uyuyor. Duvarda gelinlikli genç bir kadının fotoğrafı asılı. Mahin, tabii ki bu kadın. Telefon çaldığında, geceleri uyuyamadığı için sabahları uyuduğunu söylüyor arkadaşına. Ona sabahları aramamasını kaç kez söylemiş.
Sıradan bir gün yeniden başlar: Bahçeyi sular, çayını içer, pazara gider. Pazarcı “Ellerin bozulmasın, ben seçeyim,” dediğinde, zaten ellerinin yıprandığını söyler. Pazarcı aynı kanıda değildir: “Gayet iyi görünüyorsun,” der. İyi görünür de internetten taksi çağırmayı bilmediği için daha önceden anlaştığı taksi şoförünü arar.
Jean Améry, yaşlanan insanın duyumsadığı kültürel yabancılaşmanın, kişinin yeni bir gösterge sistemine uyum sağlayamamasından kaynaklandığını vurgular. Bunu İngiltere’de ilk kez araç kullanan bir şoförün çektiği zorluğa benzetir (1). Sorun tanıdık taksiyi çağırmakla çözülmez.
Yaşlı erkeklerle karşılaşırım umuduyla gittiği Hyatt Otel’de, QR koduyla menüyü okuyamadığı için garsona kahve çeşitlerini sorar. Ne yazık ki garsonun sunduğu isimler ona tanıdık gelmez. Bildiği tek şey çaydır. O da çay içer. Zaten çevrede toplumsallaşabileceği bir yaşlı erkek de yoktur. En iyisi kalkıp gitmek. Belki başka bir yerde şans yüzüne gülebilir.
Yalnızlığın çaresi görüntülü telefon görüşmesi mi?
Filmde daha sonra dijital eşitsizlik sorunu gündeme gelir. Yalnızlık ve yaşamdan soyutlanmış olma duygusundan kurtulabildiği tek mecra, kızıyla kurabildiği görüntülü telefon görüşmesidir. Kızı yurt dışındadır; görüntülü telefon bağlantısında küçük torun durmadan sohbeti böler. Tam onun için ördüğü battaniyeyi gösterdiği sırada, büyük bir olasılıkla torun bağlantıyı keser (2).
Filmin dönüştürücü ögesi, bitmek üzere olan battaniyeyi kızına ve torununa göstermek için elinde tuttuğu çekimdir. Sevgi ve özlemle örülen battaniye, ilmek ilmek “sökülür”. Mahin kararını verir ve aynanın karşısına geçer.
O artık yalnızlığını sonlandırmaya bir kez karar vermiştir. Jean Améry, yaşlıların aynalardan kaçmayı sevdiklerini söyler. Yaşlılığın getirdiği kırışıklıkları, kurumuş deriyi yaşlı kişi artık kabullenmiştir. Benliği olarak gördüğü beden, ona iliştirilmiş bir kabuk gibidir ve dikkatini yönelttiği en sahici yanıdır (3). Mahin o bedenden kurtulmaya karar verir. Yüzünü abartılı bir biçimde boyar. O boyaların kabuğu kapatacağını düşünür. Parka doğru yola koyulur.
Parkta yalnızca hizmetli bir erkek vardır. Spor yapmaya gelen erkeklerin sabahın erken saatlerinde spor yapıp döndüklerini söyler. Mahin için sabah erken kalkmak olanaksızdır; sabahın erken saatlerinde ancak uyuyabilmektedir. Bu yüzden o saatlerde parka gelmesi mümkün değildir.
Emeklilerin gittiği lokanta
“Yalnızlık ve toplumdan soyutlanma birbiriyle ilişkili ancak farklı olgular. Yalnızlık, tek başına olmanın ya da yakınlarından ayrı kalmanın yarattığı sıkıntı verici duygudur. Toplumdan soyutlanma ise düzenli olarak etkileşimde bulunacak az sayıda insanın olmasıdır. Tek başınıza yaşayabilir ve kendinizi yalnız ya da toplumdan soyutlanmış hissetmeyebilirsiniz ya da başka insanlarla birlikteyken bile yalnızlık hissedebilirsiniz” (4).
Kaldı ki Mahin sağlıklı bir birey. Bedensel olarak onu engelleyebilecek bir sorunu yok. Yine de toplumdan soyutlanmış çünkü yakın çevresinde sık sık görüşebileceği biri yok. Öyleyse “yaşlıların cinsel yaşamı olamaz” yargısını çatlatmaya başlayabilir.
Emeklilerin kupon vererek yemek yediği lokantaya gider ve yalnız bir erkeğin tam karşısına oturur. Lokantadaki diğer yaşlı erkeklerle sohbet eden yalnız erkeğin eşinin olmadığını, ev yemeği yiyemediğini öğrenir. Yaşlı adamın izini sürer ve taksi şoförü olduğunu öğrenir. Saatlerce bekler ve onun kendisini eve götürmesini ister. Taksiye hem de ön koltuğa kurulduğunda “yaşlıların cinsel yaşamı olamaz” yargısı paramparça olur. Kedilerin miyavvv miyav diye haykırmaları duyulur.
Takside neler olur?
Evler içini gösteriyor, kim var orda?
balkona asıyor yalnızlığını yaşlı kadın
paçalı don, masa örtüsü, gri hırka
ipe dizilen çamaşır değil, aynılaşan zamandır
kuş yemliyor pencere kıyısında (5).
Mahin adını söyler. Yaşlı adamın adı Faramarz (Esmaeel Mehrabi) asker emeklisi. Savaşta şarapnelle yaralanmış, Mahin onun yaralı eline dokunur. Savaşın anlamsızlığını fark ettiği için askerliği bırakmış. Mahin: “Aya ait”, (aydan olan, mah = ay), “Ay gibi”, “Ay kadar güzel.” Faramarz : “Sınırları aşan”, “hudutların ötesine geçen”, “üstün, yüce kişi.” Ayrıca bu ad, İran destanı Şehname’de geçen kahramanlardan biridir. Faramarz, ünlü destan kahramanı Rüstem’in oğludur ve cesaretiyle anılır. Güçlü ve atılgan bir savaşçıdır. İlk tanışma sırasında sırayla bir Mahin’i bir Faramaz’ı görür seyirci; ancak ikisini aynı çerçevede görmez.
Faramarz ilaç almak için eczanenin önünde durduğunda ön camı iri yağmur taneleri ve sokak lambalarının renkli izdüşümleri doldurur. Döndüğünde kesmeler biter. Kurgu artık onları ayırmaz, eve varana dek birlikte gösterir.
Yağmur altında eve varırlar. Byung-Chul Han, digital çağın bizi, gizemden, şiirden, romantizmden arındırdığını söyler. Digital dünyanın her şeyi aynılaştırdığı bir dünyada, yeryüzünü yeniden romantikleştirmek, şiiri yeniden keşfetmek acil bir gerekliliktir (6).
Evde yemek, şarap ve dans
Mahin bu gerekliliği anladığı için Faramaz’a sofralar hazırlar. En sevdiği pastayı fırına atar. Bahçenin ışıklarını onaran Faramarz yalnızca bahçeyi değil, gönülleri de aydınlatır. Faramarz da sabah kalktığında “Her gün diğerinin aynısı, işe gitmesem mi” diye düşünmüş. İşe gittiği için sevinir, bu gecenin hayatının en güzel gecesi olduğunu söyler.
Öte yandan kızının yurt dışından yolladığı elbiseleri giyecek yer bulamayan Mahin bu fırsatı kaçırmaz. Durmadan yeni giysilerle çıkar sevdiğinin karşısına. Güzelleşir, yanakları pembe pembe olur. Yalnızlığın sonu görünmüş gibidir. Bu anı sonsuza dek saklamak için cep telefonuna baş başa poz verirler.
Roland Barthes ne demişti? “Eninde sonunda benim fotoğrafımda aradığım (ona bakışımı belirleyen ‘niyet’) Ölüm’dür: Ölüm o fotoğrafın eidos’udur (7).
“Eidos” Yunanca bir sözcük öz, idea, bir şeyin en temel varlık biçimi anlamına gelir (Platoncu anlamda “şeyin özü”). Barthes şunu söylemek istiyor: Fotoğrafın özünde, yapısal olarak, kaçınılmaz biçimde ölüm vardır. Varlığı gösterir ancak onun geçmişte var olduğunu gösterir. Bundan dolayı fotoğrafın örtülü yananlamı açıktır: “Bu kişi bir gün ölecek.” Dahası çoğu kez: “Bu kişi artık ölü.”
Barthes’ın “bizi fotoğrafta delen şey” (punctum) diye tanımladığı olgu bana göre baş başa verme jesti.
Ölüm üzerine konuşurlar, yalnız ölmekten korktuklarını söylerler birbirlerine. Elias, birlikte iç içe yaşayan insanların ölümlerinin de çok aleni ve samimi olduğunu söyler. Dahası çocuklar bile ölüme tanıklık edebilirdi (8). Artık herkes yalnız ölüyor.
Miras olarak fazla bir şey bırakmıyorum
Bu yüzden iyi bir şarabım var;
Başkalarıyla eğlenmek istiyorum
Ta ki yalnız ölmek zorunda kalana kadar (9).
Ve şarap içmeye devam ederler…
Kaynakça
- Jean Améry. (2025). Yaşlanma Üzerine. Çev. T. Türel. Sel, s. 86.
- Seçil Büker’in deneyimleri. Torunlar tüm ilginin kendilerine dönmesini istedikleri için büyükanneyle kurulan bağlantıyı keserler. Kimi kez oyun olsun diye yaparlar bunu.
- Améry, 2025, s.46.
- https://www.nia.nih.gov/health/loneliness-and-social-isolation/loneliness-and-social-isolation-tips-staying-connected
- Arife Kalender. (2021). Karanfil Fırtınası. İmgenin Çocukları, s. 24.
- Byung-Chul Han. (2020). Yeryüzüne Övgü. Çev. N. Ermiş. İnka, s. 25.
- Roland Barthes. (1992). Camera Lucida: Fotoğraf Üzerine Düşünceler. Çev. R. Akçakaya. Altıkırkbeş, s. 24.
- Norbert Elias. (2023). Ölmekte Olanların Yalnızlığı Üzerine. Çev. O. Ekinci. İletişim, s.25.
- Elias, 2023, 67. (Elias, Martin Opitz’e ait olan bu şiiri, Thomas Matthias Götzen’in kitabından almıştır.)
