Nancy Meyers’in senaryosunu yazıp yönetmenliğini yaptığı 2015 yapımı Warner Bros. filmi Stajyer (Intern), emekli, yaşlı başlı bir erkeğin genç kuşağın yer aldığı teknolojik firmada yeniden stajyer olarak işe başlaması üzerine. Netflix üzerinden de izlenebilen film, emeklilik sürecini ele alması ve çalışma ortamında değişik kuşakların bir arada nasıl çalıştıklarını göstermesi açısından çok önemli.
Anlatı iki bölümden oluşuyor: Ben Whittaker’ın (Robert de Niro) emeklilik yaşamının nasıl bir şey olduğunu anlattığı ilk bölüm, Ben’in işe dönüş macerasına evrildiği ikinci bölüm.
Emeklinin bir ayağı çukurda mı?
Film, bir ağacın yükseklerdeki dallarını göstererek başlar. Kamera, daldan aşağı uçan bir kuş gibi süzülürcesine çevrinerek (pan) Manhattan’daki Central Park’ta pek çoğu yaşlı bir grup insanı Tai Chi yaparken gösterir. Bu sırada dış ses devreye girer: “Freud iş ve sevgi, sevgi ve iş, hepsi bu, demiş.” Kamera bu kez çevrinme yaparak insanlar arasında Ben Whittaker’ı bulur.
Ses Robert De Niro’nun. Açıkçası o hem film kişilerinden biri hem de anlatıcı. Bu çok önemli. Her şeyi biliyor ve görüyor. Bundan dolayı da seyirciye sözü yöneltebilir. Ben sözlerini sürdürür: “Ama ben emekliyim ve eşim de artık yaşamıyor”.
Filmin ilk sahnesinde çatışma oluşur; emeklilik ile hayatın anlamı arasında. Eğer Freud’un önerdiği gibi iş+sevgi=Hayat ise o zaman emeklilik+yalnızlık=… Nedir?
Simone de Beauvoir’a göre emeklilik “her türlü işten -bizi biz yapan işlerden- elini eteğini çekmek, mezar çukuruna inmek”tir (1). Ama tabii Beauvoir’ın zamanı ile şu an farklı. Artık emekliler kendilerine birçok imkân bulabilirler. O nedenle Ben daha olumlu. Sonraki sahnede takım elbiselerini giymiş kameradan gözlerimizin içine bakarken emekliliği şöyle tanımlar: “Emeklilik mi? Durmaksızın, aralıksız yaratıcılık için sürdürülen çaba”. Hangisi haklı?
Aslında Freud ve Beauvoir’ın sözleri madalyonun bir yüzünü, Ben’in tarifi diğer yüzünü gösteriyor. Genel anlamda baktığımızda “her türlü iş” sözünün özünde aslında bir tek iş vardır: Çalışma hayatı.
Hele de iş kavramını dar anlamda düşünmemeyi seçersek, aslında bebeklikten çıktığımızdan itibaren bir “iş dünyasında”yız. Kariyerimiz ve geleceğimiz için önce okula gideriz ki üniversiteyi de sayarsak bu en az dört aşamalı bir “iş” (ilkokul, ortaokul, lise, üniversite). Ardından da tüm öğrenilenlerden kazanç elde edinilen bildiğimiz “iş dünyası”. Günün 8 saati, haftanın 5-6 günü, 60-65 yaşına kadar koşturmak demek bu.
İş hayatından çıkmaksa, gerçekte yarım yüzyıllık bir düzenden ayrılmak demek çoğumuz için…
Bu açıdan yaşamının en az yarım yüzyılını çalışarak geçiren biri için emeklilik; Freud’un kastettiği gibi hayatın iki anlamından birini kaybetmeye, böylece Beauvoir’ın sözleriyle “elini eteğini çekip mezar çukuruna inmeye” dönüşüyor gibi.
Böyle bir durumda da emekli, “mezar çukuru”ndan çıkıp hayatı anlamlandırmak için Ben’in tarifiyle “durmak bilmeyen bir yaratıcılık çabası” içine girer.
Emeklinin “yaratıcılık çabası” nedir?
Ben Whittaker’ın bu “yaratıcılık çabası”ndan kastı nedir? Bu sorunun cevabı daha ilginç. Çünkü sonraki anlatımlarından onun “çaba” olarak tanımladıklarının aslında birçoğumuzun “emeklilik hayalleri” olduğunu görüyoruz: İstediğimiz kadar boş vaktimizin olması, dünyayı gezmek, yeni şeyler öğrenmek, spor, hobilere vakit ayırabilmek…
İnsanların emeklilik hayallerini gerçekleştirmeleri hayat standardının yüksekliğiyle doğru orantılı (2). Ben üst düzey bir konumdan emekli, dilediği gibi yaşayabilir. Beauvoir’ın sözünü ettiği “mezar çukuru”na girmek zorunda değil. Öyle de yapar.
Kamera karşısında Ben, “ilk başlarda hoşuna giden bu değişiklikle işi kırıyormuş gibi his”le biriktirdiği bütün milleri harcayıp dünyayı dolaştığını anlatır. Ama sonuç beklediği gibi çıkmaz. Gezilerden döndüğünde hissettiği tek şeyin ne olduğunu şu sözlerle açıklar: “Hiçbir yerde bana ihtiyaç olmadığı gerçeği tokat gibi yüzüme indi”. O sırada kamera boynunda Karayipler’den çiçeklerle alacakaranlık evine giren ve hüzünle çevreye bakınan Ben’i gösterir. Ben’in hali Burgess’in emeklilikle ilgili ifadesini akıllara gelir: “Emeklinin rolü rolsüzlüktür” (3).
Beauvoir’a göre çalışmak her ne kadar “kula kulluk ve yorgunluk” olsa da “topluma girmeyi” sağlar (4). Emeklilikte ise, çalışma yaşamındaki statüler ve alışkanlıklar sona erer, iş arkadaşlarıyla bağlar azalır (5). Bu nedenle toplumsal ilişkileri zayıflayan bireyler, emeklilikte kendilerini yalnız, işe yaramaz ve toplumdan soyutlanmış hissederler (6). O zaman bir rol edinmek gerekli!
Ben Whittaker bize bunun anahtarını “sürekli aktif olmak” olarak tanımlar: “Uyan, evden çık, bir yerlere git, her nereye olursa.* Yağmur çamur demeden her gün sabah 07.15’te kahve içmeye gidiyordum. Neden bilmiyorum ama bana bir şeyin parçasıymışım gibi hissettiriyor.” Bu sırada görüntüde caddede gülümseyerek yürüyen Ben insanlara selam verir, Starbucks’ta kahve içip gazete okur. Ancak yanına oturan gençler onunla sohbet etmeyip hemen kendi dünyalarına dalarlar. O herkesin hayal ettiği şeyleri de yapar; “Günümün kalanını nasıl geçiriyorum? Aklınıza ne gelirse; golf, kitaplar, filmler, iskambil. Yogayı denedim, yemek yapmayı öğrendim, bitkiler aldım, Çince derslerine başladım”.
Emeklinin çabaları bununla da sınırlı değil. Yaşlılık çalışmaları toplumsal ilişkiyi aile ve arkadaşlarla ilişkiler olarak ikiye ayırır. Yaşlılıkta sosyal hayat eskisi kadar canlı değildir. Bu dönem “hayatın birbirini izleyen cenaze törenlerinden ibaret” (7) olması nedeniyle Ben cenazelerde sosyalleşir: “Hayal edilemeyecek kadar fazla” dediği cenazelere katılır.
Aile ilişkilerine gelince yaşlı bir baba olarak, kendi hayatlarını kuran çocuklarının dünyasında “sonradan eklenen bir parça” olur (8). Ben, “Şu aralar tek yaptığım seyahat San Diego’daki oğlumu ve ailesini ziyaret etmek oluyor, onlar harika, onları çok seviyorum. Ama dürüst olmak gerekirse onlara biraz gereğinden fazla bel bağladım” derken torununun odasında, iki katlı ranzasının alt katında, çocuklara uygun renkli çiçekli yorganın içinde ve desenli abajur yanında sığıntı şeklinde yatar buluruz onu.
Yaşlı, oğlu da olsa başkasının evinde kendi “köşe”si olmayan misafirdir.
Yaşlılar görünmez olmamalı!
Emekli Ben, hayata katılım çabası içindedir ama görünen odur ki artık yaşlı birey hayatın parçası değil, görünmez bir varlıktır toplumda. Emeklinin günlük aktiviteleri ise (kahve içmek, evden erken çıkıp sokağa karışmak) bu soyutlanmışlık hissini gidermez…
Ben, sözlerine Çince devam eder ve sonra da şöyle der: “Tercümesi: İnanın bana her şeyi denedim.”
Denemek… Önemli bir kelime seçimi. Beauvoir der ki emekli “mesleğinin zorluklarından kurtulur kurtulmaz çevresinde kurak bir çölden başka bir şey bulamaz” (9). Beauvoir’ın emeklilik tanımının üzerinden on yıllar geçmiş olsa da ve dünya teknolojiyle iyice küçülse de çalışmayla çevreli bir hayattan çıkmak hâlâ emekliler için benzer sonuçlar doğurabiliyor, özellikle de hazırlıksız olanlar için. “Emeklilik rüyası” da bu çölde emeklilik çıkmazına dönüşür; sonsuz yaratıcılık ve topluma karışabilme çabasıyla her şeyi deneme döngüsü.
Dolayısıyla hayalleri kurulan o emeklilik uğraşılarının hiçbiri, yarım yüzyılını çalışma çarklarında geçirmiş, özellikle de tüm o süreçte işinden keyif almış biri için yeterli değildir. Ben yine de karamsarlık sunmak yerine yaşlıların tüm bu çabalarının özünde neye ihtiyacı olduğunu vurgular seyircilere: “Yanlış anlamayın mutsuz bir insan değilim. Hayır, tam aksine hayatımda bir boşluk olduğunu ve onu yakın zamanda doldurmam gerektiğini biliyorum.”
O zaman baştaki sorumuza geri dönelim. İş+sevgi=Hayat ise emeklilik+yalnızlık=can sıkıntısı, hayatın anlamsızlaşması, hayatta boşluk’tur. Yaşlı, emekli olduğunda toplumsal ilişkilerinde yalnızlık ve amaçsızlığın boşluğuna düşer.
Emekli ayağını çukurdan çıkarmalı: Amaç bulmalı!
Boşluktan çıkış yolu nedir? Simone de Beauvoir’a göre yaşlılara “yaşamaları için sebep bulmak gerekir; anlamsız, cabadan (bedava, fazladan) bir hayat, ölümden de beterdir” (10). Nitekim sonraki sahne Beauvoir’ı destekler şekilde boşluğun nasıl doldurulabileceğini ve yaşama amacı için neyin gerektiğini gösterir.
Kamera karşısında gözümüze bakarak konuşan Ben’in aslında bize emekliliğini anlatmadığını, videolu bir iş başvurusu yaptığını anlarız. Herkesin rüyası emekliliği, işe başvuru için gerekçe gösterir; hatta emekliliği bir “deneyim” gibi anlatır bu kayıtta. Ben’in işe başvurmasının gerekçesi de emekliliğin getirdiği boşluk.
Böylelikle anlaşılır ki emeklinin ihtiyacı, tekrar işe yaradığını hissetme ihtiyacı; yani yeni bir tür iş’tir. O da emeklilikte yeni bir iş deneyecek.
Emekli çalışma hayatına dönmeyi başarabilir mi?
Emekli iki nedenden ötürü çalışmak ister: Geçim sıkıntısı, iç sıkıntısı.
Ben ikinci gruptadır: “Her gün gidebileceğim bir yer olması fikrini çok seviyorum, o bağlılığı istiyorum, o heyecanı istiyorum, zorlanmayı ve biraz da bana ihtiyaç olunmasını istiyorum. […] Son zamanlarda kendimi burada yaşayabilecek kadar modern hissetmiyorum, çalışmam bunu değiştirebilir.” Yaşlı, emekli olduğunda modern toplumun dışında ve “ihtiyaç duyan” değil, toplumun içinde ve yarım yüzyılı aşkın biriktirdiği deneyimle “ihtiyaç duyulan” olmak istemektedir.
Ama yeni çalışma hayatında emekli hâlâ “ihtiyaç duyulan” olmayı başarabilir mi?
Yaşlı çalışana yönelik iki zıt yaklaşım vardır: İlkinde yaşlıların fiziksel yaşlanmaları temel alınarak gençlere göre daha az verimli olduğu savunulur (11). Bu yaklaşım aslında iş yerlerinde yaşlılara yönelik kalıpyargıları ve ayrımcılığı yansıtır. Bu yargılar daha çok yaşlıların “çok çalışmaya isteksiz oldukları, yeterli esnekliğe sahip olamadıkları, motivasyonlarının düşük olduğu, yeni görev ve mesleki becerileri öğrenmekte zorlandıkları” yönündedir (12).
İkinci görüşte ise yaşlıların fiziksel olarak yavaşlasa da bilgi ve deneyimlerinden hâlâ yararlanılabileceği belirtilir. Bu yaklaşıma göre yaşlıların dil ve anlatım becerileri yüksektir. Birikimleri ve bakış açılarıyla deneyimlerini aktararak iş dünyasında kültürel değerler ve bilginin devamını sağlayabilirler (13). Açıkçası Koettl’ın dediği gibi “gençler daha hızlı koşabilir ama yaşlılar kısa yolları bilir” (14).
Bir de tabii yaşlı çalışanın teknoloji ile imtihanı var. Gençlere göre teknolojiyi geriden takip ettikleri genel kabul. Ama sorun, hepsinin “teknolojiden anlamayan” şeklinde genelleştirilmesi. Bu da “teknolojiye olağanüstü ilgi duyan ve karşılaştığı ekonomik, fiziksel engelleri aşma hevesinde olan yaşlıların sayısının azımsanmayacak derecede olduğunu göz ardı etmek anlamına geliyor” (15).
Teknolojik çağda emeklinin stajyer olması bile zor!
Bu noktada film, ilerleyen sahnelerinde göreceğimiz gibi yaşlıların bilgi ve deneyimlerine işaret eden ikinci yaklaşımın yanında durur. Ama baştan bir ön kabulü de sunar: Eğer emekliler teknolojiye mesafeli olursa, bu dönemde bırakın iş bulmaları stajyer olmaları bile zor artık. Nasıl mı?
30-40 yaş arasındaki Jules Ostin’in (Anne Hathaway) bir süre önce kurduğu, yükselen bir moda sitesine “kıdemli stajyer” ilanına bir göz atalım:
- 65 yaş üstü olmak,
- Elektronik ticaret konusuna ilgi duymak,
- “Kolları sıvamaya” hazır olmak,
- Başvuruya kendini anlatan video eklemek.
İlan yaşlılar için: İlk koşula tüm yaşlılar uyuyor. Ama daha ikinci koşul ilanın hedef kitlesinin çoğunu eliyor. Filmin çekildiği 2015 yılında en az 65 yaşında olanlar 1950 ve daha öncesi doğumlular demek. Bu kuşak teknolojiyle, özellikle elektronik ticaretle emekliliğine yakın dönemde tanıştı. Dolayısıyla “elektronik ticaretle ilgili” ve bilgili olanların sayısı çok olmayacaktır. Nitekim ilana bakarken Ben’in komşusu internetten nasıl alışveriş yapıldığını anlamadığını söyler.
En büyük zorluk ise başvurunun daha çok teknoloji kuşağına hitap eden teknikle yapılmasının istenmesi. Ben’in komşusu videonun gönderileceği formatları duyunca “Bunun hangi dil olduğunu bile bilmiyorum” der. Ben de “Demek tanışma anlayışları bu” ifadesini kullanır. Yaşlılarla gençlerin evrenleri farklı… İş başvurusunu yazan genç kuşak yaşlıları tanımıyor, yaşlılar da genç kuşağın teknolojik iş dünyasının gerçeklerinden uzak…
“Yetenek” bölümüne başvuran emekli iki elin parmağını geçmez
Bu nedenlerle de “Yetenek” bölümünde mülakata gelenler iki elin parmağını geçmez. Burada da yaşlıların sağlığına yönelik birinci yaklaşımdaki kalıpyargılar hemen ekrana yansır. Erkeklerden biri bastonludur, diğeri oksijen tüpüyle gelmiştir, yaşlı kadın eski şirket sekreteri görünümündedir.
Bekleme salonunda duvardaki beyaz giysili, sportif, aktif ve mutlu gençler fotoğrafıyla koyu renk ağırlıklı, takım elbiseli, bir şeyler okuyan sessiz yaşlıların hali karşıtlığı vurgular.
Yaşlılara karşı kalıpyargılar röportajlarda da devam eder. Ben’i ilk röportaja alan genç kadın “Uzmanlığınız neydi?” dedikten hemen sonra “Hatırlıyor musunuz?” diye sorar. Yaşlı olmak ile unutmak veya demans eşleştirilir gençlerin gözünde. Yaşlıya yönelik ayrımcılık terimini (ageism) ilk ortaya atan Butler. Butler yaşlıların gençlere ve orta yaşlılara hastalığı, güçsüz olmayı, yararsız olmayı ve ölümü anımsattığına dikkati çeker (16).
Diğer mülakat ise emeklinin hayatta ve iş dünyasında konumu açısından en çarpıcısıdır. Genç, elindeki hazır sorulardan hareket ederek kendisine 10 yıllık kariyer planını sorar. Ben’in yanıtı “80 yaşındayken mi?” olur.
Emekli uzun kariyer planı yapamaz. Ben’in ifadesiyle günümüz “teknolojisini anlaması da biraz zaman gerektirebilir”; video kaydında “USB aygıtının ne olduğunu öğrenmek için 9 yaşındaki torunumu aradım” demesi gibi. Ama bu, emeklinin artık işe yaramayacağı anlamına mı gelir?
“İçinde müzik olan” emekli çalışabilmeli!
Ben’e göre önemli olan hâlâ “öğrenmeye çok istekli” olmaktır.
Onun video başvurusundaki sözleri emeklinin “rolsüz/işlevsiz” hale gelmesine karşı direnmeyi gösterir: “Bir keresinde müzisyenlerin emekli olmadığını okumuştum, içlerinde müzik kalmadığı zaman bırakırlarmış, benimse içimde hâlâ müzik var ve bundan çok eminim”. Ben’in dediği gibi içinde hâlâ müzik olan herkesin her yaşta verimli olabilmesine izin verilmelidir. [Tıpkı Varda gibi; bakınız: Varda’nın Sade, Yaşlı bir Kadın olarak “Portresi”: Mekanlar ve Yüzler“.]
Nitekim, “kıdemli stajyer” fikrinin sahibi, Jules’ın iş arkadaşı Cameron da yaşlı çalışanın verimli olabileceğine dair ikinci yaklaşımdan yanadır. Jules’u yaşlıların iş yerine katkılarına ikna etmeye çalışırken araştırmaların sonuçlarının “inanılmaz” olduğunu söyler. Cameron emeklilerin değerini “Son 4 yılını bilgisayar oyunu oynayarak harcayan bir stajyer yerine bir ömür boyu iş deneyimi olan bir stajyere sahip olduğumuzu düşünsene” şeklinde tanımlar.
Dahası ekonomik açıdan emeklileri “avantaj” olarak bile görür. Jules’ın emeklilerin iş isteyip istemeyecekleri konusundaki endişeleri karşısında arkadaşı “Onlar zaten emekli, sadece bu deneyimi yaşamak istiyorlar” yanıtını verir. Emekli için fazla ücret vermesine veya sigorta yatırmasına gerek yoktur.
Bu noktada yaşlı çalışana yönelik yaklaşımları da göz önünde bulundurursak yeni sorular ortaya çıkar: Hangi yaklaşım haklı? Yaşlı, yeni teknolojik iş yerinde hangi deneyimi yaşayabilir ve hangi deneyimleri aktarabilir? O zaman filmin ikinci bölümüne geçelim.
İş yerinde dört kuşak: Dijital göçmen, dijital yerlilere katılırsa?
Filmin ikinci sekansında Ben Whittaker, anlatıcı olmaktan çıkar, onun iş hayatına stajyer olarak yeniden katılmasını onunla birlikte deneyimleriz. Yukarıdaki soruların yanıtını ise filmdeki kuşakların özellikleri ve kuşaklar arası çatışma-işbirliği sahneleriyle verebiliriz.
Filmde dört kuşak da temsil edilir. Emekli Ben, 1945-1946 civarında doğmuş gösterilerek gelenekselci (1900-1945) ve bebek patlaması kuşağının (baby boomers 1946-1964) melezi olarak sunulur. Jules 35 civarı veya üstü konumlandırıldığından X kuşağını (1965- 1980), ofisteki tüm gençler Y kuşağını (1981-2000) temsil eder.
Ayrıca, Prensky, dijital değişimleri temel alarak iki kuşak tanımlaması yapar. Ona göre internet, bilgisayar ve video oyunlarının içinde doğanlar dijital yerli (digital native), dijital dünyanın içinde doğmayan ama hayatının sonraki kısımlarında bu dünyayla tanışanlar da dijital göçmendir (digital immigrant) (17). Bir de teknoloji içinde doğmasa da kısa zamanda teknolojiyle yaşamaya alışan geçiş grubu da vardır. Bunlar da dijital melezler (18).
Bu iki kuşak tanımlamasını bir araya getirirsek, dijital yerliler Y kuşağıdır (şirketteki genç çalışanlar/stajyerler), dijital göçmenler gelenekselci ve bebek patlaması kuşağı (Ben Whittaker), dijital melezler de X kuşağıdır (Jules). [Hatta Hoffman, bir sonraki kuşak olan Z kuşağının sadece dijital yerli değil, yeni teknolojik çağın gücünü ortaya çıkarmaya hazır ağ nesli (network generation) olduğunu belirtir] (19).
Araştırmalara göre bu kuşakların her birinin kendine özgü farklı çalışma anlayışları vardır; aslında bu özellikler kalıpyargıları da yansıtır. Film önce seyircilere kuşaklar arasındaki zıtlıkları sunar.
Emekli Ben, dijitalin yerlisi Y kuşağıyla anlaşabilecek mi?
Filmde ilk zıtlık kuşakların çalışma mekânı ve iş kıyafetleri farklılığıdır. Ben’in çalıştığı bebek patlaması kuşağının iş ortamı düşünüldüğünde kübik masalar, kahverengi ağırlıklı ofis rengi, koyu renk takım elbiseli erkek ve kadınlar akla gelir. Bu imgenin karşısında kamera teknolojik bir ofis ortamına açılır. “Kurucunun bile özel odasının olmadığı” açık ofis, uzun karşılıklı masalar, koltuklarda çalışma imkânı, büyük ekran bilgisayarlar, rengârenk sportif kıyafetler. Patron Jules bile sıra dışı; ofiste bir yerden bir yere beyaz bisikletiyle gider. Bir tek yaşlı stajyerler takım elbise içinde.
. 
İkinci zıtlık çalışma araçları. “Normal yaş”taki stajyer Davis (Zack Pearlman) stajyer masasına oturduğunda taşınabilir şarj cihazı, kulaklık, USB ve cep telefonunu masanın üzerine düzensiz şekilde koyar. Ben eski model akıllı olmayan telefonunu cebinden çıkarır, 1973 tarihli deri iş çantasını açar, içinde düzenli duran dolma kalem takımı, hesap makinesi, iki gözlük ve çalar saati masaya yine düzenli şekilde yerleştirir.
Birbirine yabancı iki dünya… Gençler dijital dünyanın içinde yaşarken, Ben, uyku modundaki bilgisayarın nasıl açıldığını dahi bilmez. Yanındaki genç “tuşa basması gerektiğini” işaret eder. Ben için bilgisayarda sadece e-posta kısmı tanıdıktır. Ama günümüz dünyası dijital ortamı bilmeyi gerektirir.
. 
Üçüncü zıtlık çalışma tarzı. Ben video mülakatta “tam bir şirket çalışanı olduğumu da bilmenizi isterim. Sadığım, güvenilirim ve kriz durumlarında çok iyiyim” derken gelenekselciler ve bebek patlaması kuşağını tarif eder. Bu kuşaklar kendini işine adayan, düzenli, sıkı çalışan, hatta uzun saatler çalışan, şirketin iyiliğini önde tutan, sıkı iş ahlakına sahip, işine sadık, takım çalışmasına uygun kuşak olarak bilinir (20). Eski emekli yeni stajyer Ben kuşağının temsilcisi olarak geceden iki çalar saati kurar, takım elbise ve ayakkabıları ayarlar, her gün tıraş olur, dakiktir, patron çıkmadan iş yerinden çıkmaz, ağzı sıkıdır.
Yeni nesil ise ister Y kuşağı diyelim ister dijital yerliler, kendine güvenli, girişimci ve çoklu görevleri yürütebilen, enformasyonu çok hızlı almaya alışkın, ağ tabanlı çalışmayı seven aktif bir nesil olarak tanımlanır (21). Çalışma hayatında daha rahat ortamı tercih eden yerlilerin çalışma anlayışı da çabuk memnuniyet ve düzenli ödüllendirme üzerinedir (22). Jules ve ekibinin akışkan ve hızlı çalışma temposu bunu yansıtır. İnternet tabanlı çalışırlar, Instagram’dan takip alınca çan çalıp kutlarlar, doğum günü partisi düzenleyip haftanın çalışanını seçerler.
Dijital yerliler her konuda öncelikle internete başvururken, dijital göçmenler hâlâ eski alışkanlıklarını devam ettirir (23). Ofiste gençler bilgisayarlarına gömülmüş çalışırken veya kulağında kulaklıkla gezinirken Ben gazete okur, etrafı gözlemler, insanlara yardım eder, iade edilen ve dağınık şekilde atılan ürünleri toplar.
Kuşaklar gerçekten beyaz ve siyah kadar birbirine uzak mı?
King ve diğerleri, iş yerlerinin yaşa yönelik -hem genç hem de yaşlılar açısından- kalıpyargılarla dolup taştığını ama aslında bu inançların her zaman doğru olmadığını belirtir (24). Nitekim filmde de şirketteki tüm bu zıt görünümlere karşın konu dostluk, paylaşım ve işbirliğine geldiğinde kuşaklar arası farklıların azaldığı ortaya çıkar.
Aslında Ben’in filmin başında söylediği gibi yaşlıların “kendilerine ihtiyaç duyulduğu hissi”ne ihtiyacı vardır. X, Y ve Z kuşakları da teknoloji birçok imkân sunsa bile hâlâ “patronlarından ve müdürlerinden kılavuzluk (mentorluk) ve yardım yönünde güçlü beklentilere sahiptir” (25). Jules’un, filmin sonuna doğru “bugünlerde artık kadınlara kızlar (girls), erkeklere oğlanlar (boys) deniliyor” deyip Jack Nicholson ve Harrison Ford gibi Ben’in neslinin “daha adam gibi adamlar” (men) olduğunu söylemesi, gençlerin sadece işte değil her alanda olgun rehber ihtiyacını gösterir aslında.
Bu da bizi iki kavrama götürür: Kuşaklar arası sosyal ağ ihtiyacı ve yaşlıların sosyal sermayesinden yararlanma ihtiyacının önemi.
İlk kez John Barnes’ın ortaya attığı (26) sosyal ağ kavramı, arkadaşlar veya tanıdıklarla ilgili sosyal çevreyi kapsar. Sosyal ağın güçlülüğü veya zayıflığı, bireylerin kişisel motivasyonlarını, verimliliklerini doğrudan etkiler. Birçok düzeyde işleyebilen sosyal ağ, iş dünyasında da sorunların çözülmesi, organizasyonların nasıl yönetileceği, bireylerin hedef ve amaçlarında nasıl başarılı olacağı yönünde önemli işlev sunar (27).
Sosyal sermaye kavramına gelince, Biggs ve diğerleri, özellikle gelişmiş ekonomilerin yaşlıları toplum için bir başarıdan çok yük olarak görmesi nedeniyle yaşlıların sosyal sermayesinin, yani bilgi ve deneyimlerinin görmezden gelindiğine dikkati çeker. Yaşlıların sosyal sermayesini “henüz tamamen ortaya çıkarılmış tam bir yatırım reservi” olarak tanımlarlar (28). Bu rezervlerin başarılı şekilde uygulanması ancak “nesiller arası müzakereye bağlı”dır (29). Ama emeklilik ve iş dünyasının teknoloji ve hıza verdiği önemle yaşlı bireylerin dışlanmasıyla, bu rezerv yeterli değerlendirilmez.
Halbuki gençlerin rehberlere ve bu rehberlerin sosyal sermayesine ihtiyacı vardır, yaşlıların da “duygusal ve fiziksel anlamda daha sağlıklı olmaları” (30) için sosyal ağlara ve sosyal sermayesini kullanmaya. Bu noktada gençlerin bu rezervden yararlandırılması, yaşlıların da sosyal sermayesini paylaşarak aktif yaşlanabilmesi önemli.
Kuşaklar arası yeni bir sosyal ağ ve emeklinin sosyal sermayesi
Ben Whittaker ve iş yerindeki gençler tam da bunu başarır. Filmde bu, önce Jules ve diğer gençlerin çok çalışsalar da sosyal hayatında aile büyüğü, iş hayatında da “rehber” (mentor) eksikliğiyle yönlerini tam bulamamış özneler olarak konumlandırılması, ardından Ben’in sosyal ağ kurup sosyal sermayesiyle rehberlik yaparak gençleri dönüştürmesiyle sunulur. Gelin ayrıntılarına bakalım:
Jules’ın annesi onun teknoloji firmasını ve işinde yaşadığı sorunları küçük meseleler olarak değerlendirir ve telefonda yazışmasını saygısızlık görür. Jules’ın iş hayatında ona fikir verecek akıl hocası bulunmaz, hatta bu nedenle yatırımcılar “yetişkin” CEO isterler. Ofisteki gençlerin iletişim kurma ve iş hayatını deneyimleme konusunda önlerinde “yetişkin” bir örnek yoktur. Davis’in ailesi, henüz kendisini geçindiremese de artık yetişkin olduğunu söyleyerek onun evden çıkmasını ister. Jason ilişkilerinde nasıl konuşacağını veya davranacağını bilmez.
Ben ise gençler için bu “yetişkin rehber (mentor)” boşluğunu doldurur. Bunu nasıl yapar?
Kalıpyargılardan çıkarak ve çevresindekileri kalıpyargılardan çıkararak. Gençlerle onları eleştirmeden dostluk kurar, onlarla vakit geçirir, işlerinde onlara fikirler verir. Hatta gençlerle onların yaptığı gibi yumruk vurarak selamlaşır.
Kuşağının duruşundan da vazgeçmez; olaylara geleneksel ve deneyimlerine dayanarak çözümler getirir. Kız arkadaşıyla sorun yaşayan Jason’a mesaj veya e-posta yerine kendini yüz yüze ifade etmesini tavsiye eder. Evsiz kalan Davis’e evinin kapılarını açarak ona rol model olur. Asistan Becky’ye destek çıkar. Jules’ın başarılarını küçük görmek yerine takdir eder, onu cesaretlendirir, iş dünyasında ona karşı gösterilen “genç”, “kadın” olumsuz anlamda “çalışan anne” ayrımcılığını yapmaz, büyüklük taslamadan akıl verir.
Ben Whittaker bir şey daha yapar: Yaşlıların teknolojiye kendi yöntemleriyle uyum sağlayacaklarını gösterir.
Zur ve Zur, dijital göçmenleri üçe ayırır. İlk grup teknolojiden kaçınanlar’dır (avoiders). Bunlar sabit telefon hatlarını kullanmaya devam eder, sosyal medyadan tamamen uzak dururlar. Dijital göçmenlerin büyük çoğunluğunu kapsayan ikinci grup isteksizler (reluctant adopters), teknolojiye uyumlanmayı denerler ama hâlâ kendilerini yabancı hissederler. Akıllı olmayan cep telefonları olsa da yardım olmadan mesaj atamazlar. Google’ı kullanırlar, ara sıra e-postalarına bakarlar ama Facebook hesapları yoktur. Son grup hevesliler (enthusiastic adopters) ise bazen dijital yerlilerle yarışabilecek kadar teknolojiyle etkileşime girerler. E-postalarına düzenli bakarlar, sosyal medya hesapları vardır, Skype gibi araçları kullanırlar, hatta internet sitesi kurup blog yazarlar (31). Stajyer olarak geldiğinde Kaçınanlar ile İsteksizler arasında olan Ben, yeni iş yerinde Hevesliler grubuna geçerek bilgisayar kullanmayı öğrenmeye başlar, Facebook hesabı açar, teknolojik iş ortamının çalışma şeklini kavrar.
Tabii burada tersine mentorluğa da değinmek gerekli. Ben’in, genç iş arkadaşının yol göstermesiyle MacBook kullanımı öğrenmesi, Facebook hesabı açabilmesi tersine mentorluğun mümkün olduğunu gösterir (32). Dolayısıyla eski kuşak da yeni kuşak da birbirine bir şeyler öğretebilir.
Böylelikle iş yerinde kuşaklar arası bir sosyal ağın oluşmasının ve emeklinin sosyal sermayesini gençlerin verimli kullanmasının yolu açılır. Bu yeni sosyal ağ ve sermaye de herkesin dönüşmesini sağlar.
“Üretime katılan aktif yaşlı” dönüşüm getirir
Filmin başında Ben, emeklilikle “geri çekilme” ve hayata anlam katmak için birçok çabalarla “mini döngü”lere girerken, stajyerlik deneyimiyle yeniden araştırma, ilerleme ve deneyimleme sürecine geçer (33). Başta onu çok yaşlı bulan gençler için artık “birçok şeyi yaşamış, deneyimli”ye, “yaşlılarla arası iyi olmayan” Jules için de onu “sakinleştiren, daha güvenli hissetmesini sağlayan” kişiye dönüşür. Böylece Ben, sonunda boşluğunu hissettiği “kendilerine ihtiyaç duyulması hissi”ne ulaşır; yeni bir hayat amacı bulur.
Şirket, Ben’in nerdeyse 40 yıl çalıştığı eski ofisidir aslında. Bina arkasındaki çınarların dikildiği günü hatırlar. Emeklilikte yeniden döndüğü iş hayatında hevesli dijital göçmene evrilip kuşaklar arası sosyal ağ kurup sosyal sermayesini paylaşarak, yeni iş yerinin çınar ağacı o olur; gençleri sarmalayan ve kollayan bir çınar.
Gençler de kendilerini çevreleyen “çevrim içi sosyal ağlar”ın ötesindeki kuşaklar arası yüz yüze sosyal ağları daha iyi deneyimler. Önceki kuşağın deneyimlerinden de yararlanan karakterler, kendilerine daha güvenli özneler haline gelir. Jules, Ben’in fikrini alarak kendi işinin CEO’su olarak kalmaya karar verir, zaten yanında “yetişkin bir rehberi” vardır artık.
Başlarda işe okula gider gibi tişörtle gelen Davis filmin sonunda evden takım elbiseyle çıkar. Stajyerlikten iş dünyasına atılmaya hazır bir gençtir. Gençlerden diğeri salaş kıyafet ve hırka yerine gömlek giymeye başlar. Ben’in 1973 tarihli çantasının aynısını internette bulup işe o çantayla gelir. Bu kendi iş giyimi tarzını oluşturmaya başladığının ve gençlerin eskilerden uzak olmadığının işaretini verir.
Öncesi
Sonrası
Filmin sonunda yine Central Park’tayız. Kameranın bu kez ağaçtan süzülmesine gerek yok, çevrinerek “çınar ağacı”nı bulur hemen. Ben artık yalnız değil, Jules ona eşlik eder. Anlatıcı olarak Ben de yoktur. Bizse Freud’un filmin başındaki tanımına dönebiliriz: “iş ve sevgi, sevgi ve iş, hepsi bu, demiş.” Ben ve genç stajyerler için ikisi de eksik veya yitik nesnelerdi, Jules için de sevgi. Kuşaklar arası diyalog, dostluk ve işbirliğiyle her biri ikisine de sahip oldular.
Hatta, yaşlı erkeğe aşk da yasak olmadı, tıpkı Sefer Tası‘ndaki gibi [Bknz: Yaşlı Erkeğe Aşk Yasak Değil: Sefer Tası], Ruhların Sonbaharı‘ndaki yaşlı kadın Addie’nin aksine [Bknz: Aşık Olmak ye de Torun Bakmak: Yaşlı Kadının İkilemi].
Böylelikle filmin başında emeklilik+yalnızlık=hayat sıkıntısı/hayatında boşluk iken, emeklilikte iş+sevgi/dostluk=Mutluluk ve başarıya dönüştü.
Hollywood hayal fabrikası
Dünya nüfusu her gün hızla yaşlandığından “yaşlı iş gücünün emek piyasasında kalmasını sağlamak ve verimlilik düşüşlerini önleyen tedbirler almak tüm ülkeler için kaçınılmaz” (34). Ömrünün son yirmi yılını sağlıklı, fakat yararlı hiçbir iş yapmadan geçirmek de ruhsal ve sosyolojik yönlerden yaşlıya zarar vermekte (35). Bu noktada film, çalışmak isteyen yaşlıların teknolojiye ayak uydurarak, gençlerin de dijital dünya dışındaki dünyanın farkına vararak, kuşaklar arası iletişimle doğru sosyal ağlar ve sosyal sermaye sağlayabileceği ve iki tarafın da kazançlı çıkabileceği yönünde söylem inşa eder.
Bu noktada film mutlu bir son sundu ve aktif emeklilik için olumlu bir söylem yarattı. Ama Hollywood’un hayal makinesi kıskacından tam kurtulamadığını da belirtmeden geçmeyelim. Neden mi?
Film, sadece yüksek gelirli ve üst düzey bir beyaz yakalının emekliliğini “aktif çalışan emekli rüyası”na dönüştürerek Amerikan toplumundaki işçi ve orta sınıfın emeklilik yaşamını göz ardı ediyor. ABD’de halihazırda sorunlu emeklilik sistemi nedeniyle emekli olamayan veya yaşayabilmek için yeterli emekli aylığı bulunmayan birçok insan (36) restoranlarda garson, marketlerde kasiyer veya reyon görevlileri olarak çalışmakta, yaşının verdiği fiziksel dayanıklılığın ötesindeki işlerde uzun saatlere rıza göstermektedir. Bu bakımdan film, yaşlıların emekli olamama veya emeklilik sonrası ekonomik sorunlarını es geçer.
Aynı zamanda film, kendini yenileyen deneyimli emeklinin kenarda bırakılmak yerine kapitalist ekonomik pazarda “deneyimlerinden yararlanılması” gerektiğini söyleyerek aslında yine yaşlılara değil sisteme uygun bir “rüya” inşa etmektedir. Burada da sorumluluk yine yaşlılara düşer, sisteme değil: Eğer yaşlı, değişen hayata, teknolojiye ve yeni çalışma sistemlerine yeterli oranda hâlâ katkı sağlayabiliyorsa o zaman üretim sisteminin içinde kalmaya devam edebilir.
Ancak her ne kadar Amerikan rüyalarına ideal bir “üretime katılan/üretimi artıran yaşlı” rüyasını eklese de film, hâlâ emeklinin iş yerinde verimli olabileceğine ve kuşaklar arası uyuma dair söylemi inşa etmesiyle filmlerde yaşlılık temsilleri açısından değerli.
Dipnot:
* Aslında Ben’in anlattıkları “Bedava diye belediye otobüslerine binip geziyorlar” diye gençlerin kızdığı bizim yaşlıların ruh hallerini de yansıtmıyor mu?
Kaynaklar:
1. Simone de Beauvoir, S. (1970). Yaşlılık. (Çev. M.A. Kayabal). İstanbul: Milliyet Yayınları, 42.
2. Beauvoir, 54, 56.
3. aktaran Beauvoir, 47.
4. Beauvoir, 42.
5. Aktin, S. (2020). Emeklilik sonrası gündelik yaşam ve boş zaman pratikleri: kabul günleri örneği. Senex: Yaşlılık Çalışmaları Dergisi, 4, 17-39, 32, 33. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1543721
6. Naskali, E. G. (2020). Yaşlılık kitabı. İstanbul: Kitapevi, 172; Aktin, 32.
7. Beauvoir, 196, 297.
8. Naskali, 173.
9. Beauvoir, 436.
10. Beauvoir, 58.
11. Carone & diğerleri, Feyrer, Dalen, Hemens ve Schippers & Serban’dan aktaran Günaydın, D. (2019). Yaşlanma ve iş gücü. Yaşlılık: yeni yüzyılın gerçeği. (Ed. V. Kalınkaya). Ankara: Nobel Yayınları, s.1-33, 7.
12. Günaydın, 12.
13. Biggs, S., Carstensen, L. & Hogan, P. (2012). Social capital, lifelong learning and social innovation, global population ageing: peril or promise?, World Economic Forum, pp. 39-41, 39-41. http://longevity3.stanford.edu/wp-content/uploads/2012/12/Social-Capitol.pdf
Körükçü, Ö. & Vural, B. K. (2019). Kuşaklar arası kültür aktarımı. Yaşlılık: yeni yüzyılın gerçeği. (Ed. V. Kalınkaya). Ankara: Nobel Yayınları, s.17-196, 194.
Günaydın, 7.
14. Koettl’den aktaran Günaydın, 7.
15. Baran, A. G., Tekeli, E.S. & Kurt, Ş.K. (2019). Dünyada ve Türkiye’de yaşlıların sosyal ağ kullanımı üzerine bir değerlendirme, Yaşlılık: yeni yüzyılın gerçeği. (Ed. V. Kalınkaya). Ankara: Nobel Yayınları, s. 263-296, 290.
16. Butler, R. (1969). Age-Ism: another form of bigotory. The Gerontologist, 9 (4), 243.
17. Prensky, M. (2001). Digital natives, digital immigrants part 1, On the Horizon, Vol. 9 Issue: 5, pp. 1-6, 1.
18. Kakırman Yıldız, A. (2012). Dijital yerliler gerçekten yerli mi yoksa dijital melez mi?, International Journal of Social Science, Volume 5 Issue 7, p. 819-833, 822.
19. Hoffman, R. (May 20, 2022). Welcome to the ‘Network Generation’, The Wall Street Journal, https://www.wsj.com/articles/welcome-to-the-network-generation-11653053050?mod=tech_lead_pos10
20. Generational differences chart. University of South Florida. https://www.usf.edu/hr-training/documents/lunch-bytes/generationaldifferenceschart.pdf
Valentine, A. (August 16, 2021). Baby boomers, generation ‘x’ and generation ‘y’ ın the workplace: a melting pot of expertise. Resource1. https://www.resource1.com/baby-boomers-generation-x-and-generation-y-in-the-workplace-a-melting-pot-of-expertise/
Janzer, C. (Jun 11, 2021). Generations in the workplace: boomers, gen X, gen Y, and gen Z explained. Zenefits. https://www.zenefits.com/workest/generations-in-the-workplace-boomers-gen-x-gen-y-and-gen-z-explained/
Prensky, 3.
21. Prensky, 3; Generational differences chart; Valentine, 2021; Janzer, 2021.
22. Prensky, 3; Generational differences chart
23. Prensky, 3.
24. King, E., Finkelstein, L., Courtney, T. & Corrington, A. (August 1, 2019). Generational differences at work are small. Thinking they’re big affects our behavior. Harward Business Review. https://hbr.org/2019/08/generational-differences-at-work-are-small-thinking-theyre-big-affects-our-behavior
25. Körükçü & Vural, 194; Valentine, 2021; Generational differences chart.
26. Barnes, J. A. (1954). Class and committees in a Norwegian Island parish. Human Relations, 7, 43.
27. Curran, K., O’Kane, P., McGinley, R. & Kelly, O. Social networking http://wiki.stoa.usp.br/images/1/16/Social_Networking.pdf, 158, 159.
28. Biggs & diğerleri, 39. Ayrıca, Aydın Sayılan, A. & Aydın, A. (2019). Sosyal sermaye, yaşam boyu öğrenme ve inovasyon. Yaşlılık: yeni yüzyılın gerçeği. (Ed. V. Kalınkaya). Ankara: Nobel Yayınları, s. 235-262 makalesine Bourdieu, Coleman, Fukuyama, Putman’ın farklı sosyal sermaye kavramlarını tartıştıkları yazıları için bakınız.
29. Biggs & diğerleri, 39.
30. Ezra & Litwin’ten aktaran Aydın & Aydın, 242.
31. Zur, O. & Zur, A. (2011). On digital immigrants and digital natives: How the digital divide affects families, educational institutions, and the workplace. Zur Institute – Online Publication. Retrieved on month/day/year from http://www.zurinstitute.com/digital_divide.html.
32. Özdemir, S., & Ardıç, K. Tersine mentorluk üzerine bir değerlendirme: the intern (stajyer) filmi örneği. İş ve İnsan Dergisi. Nisan, 2020, Volume-Issue: 7 (1), 137-146, 141. doi: 10.18394/iid.596167, https://dergipark.org.tr/tr/pub/iid
33. Bilgili, H., & Özdemir, N.K. (2020). “Stajyer” filminin ileri yaştaki bireylerin yaşam rollerindeki değişimler açısından incelenmesi. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar. 12(Suppl 1):1-15 doi: 10.18863/pgy.722104, 12.
34. Günaydın, 1.
35. Beauvoir, 58.
36. Jaffe, I. (October 2, 2019). Older Americans are increasingly unwilling — or unable — to Retire”, NPR News. https://www.npr.org/2019/10/02/751797229/the-new-realities-of-work-and-retirement
Guardian (December, 13, 2021). ‘At 75, I still have to work’: millions of Americans can’t afford to retire. https://www.theguardian.com/money/2021/dec/13/americans-retire-work-social-security
Ghosh, P. (May, 6, 2021). A third of seniors seek to work well past retirement age, or won’t retire at all, poll finds”, Forbes. https://www.forbes.com/sites/palashghosh/2021/05/06/a-third-of-seniors-seek-to-work-well-past-retirement-age-or-wont-retire-at-all-poll-finds/?sh=3a9565d06b95
