Poetry: Güney Kore’de yoksul yaşlı kadın olmak

Yazıda, Güney Kore’de auteur sinemasının önemli temsilcilerinden Lee Chang-dong’un Poetry (시) (Şiir) (2010) filmi üzerinden, Güney Kore’de bir kadının yaşam döngüsü deneyimini farklı kesişimselliklerle birlikte okuyacağım. Filmde, Konfüçyanist ideolojiden beslenen, neoliberal ekonomi politikalarıyla mutlu birlikteliğini sürdüren heteroseksist cinsiyet rejiminde yaşlı ve yoksul kadın olma durumunu merkeze alacağım.

Filmin kahramanı Mija, eşini kaybetmiş, engelli bir dul erkeğin haftalık bakımını yaparak gelir elde eden yaşlı bir kadındır. Kızı çalışmak için büyük kente taşınmış, bakması için torunun ona bırakılmıştır. Alzheimer’ı artmadan, unutuşun döngüsüne yakalanmadan önce, yaşamda yapmak istediği şeyi, şiir yazmayı öğrenmek ister ve kursa başlar. Bir yandan da torununun okulda bir grup arkadaşıyla yoksul bir kız öğrenciye tecavüz suçuna karışması ve kız öğrencinin intihar etmesi sonucu, suçun örtbas edilmesi için aileye verilecek “kan parasını” bulmaya çalışır.

Anlatı, Güney Kore’de yoksul ve yalnız yaşlı kadın olmanın zorluğunu, sosyal olarak toplumun kenarındaki konumunu Mija üzerinden serimler. Şiir yazmak, kadın kahramanın yaşamının son evresinde yaptığı bir konuşmadır. Mija’nın iç sesi bize seslenirken, aslında topluma seslenmektedir. Toplumun kenarında, o güne dek değer verilmemiş hislerinin tercümesidir şiir yazmak. Eril tahakküme, kadınların değersizleştirilen belleklerine karşı onun şiiri siyasal ve toplumsal bir işaretlemedir.

Anlatıda kadın kahramanın içinde bulunduğu durumu anlamak için, önce Kore toplumunda ilişkileri ve hiyerarşileri düzenleyen Konfüçyanist ideolojinin toplumsal yaşamdaki rolünü kısaca açıklamak gerekli.

Güney Kore’de Konfüçyanist ideolojiden beslenen hetereoseksist cinsiyet rejimi

Sang-yee Cheon Joseon hanedanlığı (14. ve 19.yüzyıllar arası) döneminde toplumsal ve siyasal yapıya nüfuz eden Konfüçyanist ideolojinin kadının toplumsal rolünü tanımlamadaki etkisinin günümüze değin ve halen kısmen devam ettiğini belirtir (1). Konfüçyus’ün felsefe, eğitim, siyaset ve etik hakkındaki konuşmalarını ve derslerini içeren Analektler’i*, Doğu Asya’da 2000 yıldan daha fazla kadınların ikincil toplumsal konumlarını belirlemede ve erkek egemen cinsiyet rejimini üretmede söz sahibi olmuştur. Eser, Savaşan Beylikler Dönemi’nin (M.Ö. 5 ve M.Ö. 2. yüzyıllar) akabinde yazılmış olup, Çin’de toplumsal ve siyasal istikrarı sağlamayı amaçlamaktadır (2).

Konfüçyanist öğreti yüzyıllar içinde Doğu Asya’da, hükümet, toplumsal yapı, ahlâk, değerler, eğitim, toplumsal cinsiyet rolleri üzerinde “ideal” olanın tanımlanmasında etkili olmuş, normu oluşturmuştur. Konfüçyanist öğreti “Xiao” (孝), “Li”  (礼) ve “Ren” (仁) üzerine kuruludur, “Xiao” atalara ve ebeveynlere saygı, ilgi ve sadakati öğütler. Ebeveynlere, yaşlandıklarında cömert şekilde bakmak, baba/ata soyuna hürmet etmek bu kurucu ilkenin asli bileşenleriydi (3). Konfüçyus’a göre ilişkilerde beş temel hiyerarşisi (wulun) esas teşkil etmektedir: hükümdar-halk, baba-oğul; koca-karı, ağabey-kardeş, arkadaş-arkadaş. Burada, arkadaş-arkadaş arasında kurulan eşitler arası ilişki haricinde, diğer tüm ilişkiler hiyerarşiktir (4).

Lauren J. Littlejohn, Analektler’in kadınlara biçilen toplumsal rolü,  kamusal ve özel alanda erkek vasi ve varisin egemenliği altında tanımlandığını belirtir. Bu roller, kadınları özel alana, eve hapseder. Çin’de Konfüçyusçü felsefenin yeniden canlandırılması olan Yeni-Konfüçyusçü ekol, Song Hanedanlığı döneminde (960-1279) Konfüçyusçü düşünür Zhu Xi’nin (1130-1200) Family Rituals [Aile Ritüelleri] adlı eseriyle şekillendi. Bu eser aile törenlerini ve ataları anma törenlerini erkek varis ve erkek otorite tarafından gerçekleştirilmesini düzenlemiştir (5).

Konfüçyanist ideoloji ve ardından Yeni Konfüçyanist ekolün, Kore’deki yansıması Kore toplumununda aile ilişkilerinin öncelenmesi, topluluk bağlarının güçlendirilmesi, baba soylu aile rejimi ve erkek egemen değerlerin hakimiyeti şeklinde gerçekleşmiştir. Song Hanedanlığı döneminde canlanan Yeni Konfüçyanist ekol on üçüncü yüzyılda Kore’de toplumsal, siyasal ve kültürel yaşama dahil oldu ve Yi hanedanlığının başlarında (1392-1910) Koreli yönetici seçkinler tarafından benimsendi (6). Yeni-Konfüçyusçülük toplumsal, siyasal ve ekonomik yaşam için kamu ve özel alana ait ilişkileri düzenleyen örgütsel bir model haline geldi.

Park Boo Jin, Kore toplumunun akrabalık ilişkilerine göre düzenlendiğini açıklarken, akrabalık ilişkilerinin baba/ata soyu yoluyla örgütlendiğine dikkat çeker. Örneğin, geleneksel Kore toplumunda ev içi alanda, erkekler ve kadınlar ayrı alanları paylaştırdı ve erkek egemenler “ailede güç yapısının zirvesinde mutlak güç ve otorite” konumlarına sahipti (7)**.  Konfüçyusçü ideolojiden beslenen “Hyeonmoyangcheo” (현모양처) sloganı, “bilge anne ve iyi bir eş” olmayı öğütlemekteydi (8). [Bu slogan 19.yüzyılın başlarında Japonya’da yükselen milliyetçilik ile birlikte ortaya çıkmış, “ryousaikenbo” (良妻賢母) olarak ifade edilmiştir. Kadınlara iyi anne ve iyi eş olma rolü verilirken, toplumun geleceği ve yararı için kadınlar çocuk doğurma ve yetiştirmekle sorumlu tutulmuşlardır].

Konfüçyusçü ideoloji yasal olarak da Kore toplumunu düzenlemiştir. Örneğin, Hoju (호주) sistemi, Kore Savaşı’ndan sonra Güney Kore’de erkekleri ailenin reisi (ve dolayısıyla kadınlardan daha yüksek konumda) ilan eder. Bu sistem ile kadınların aile yaşamında itaatkâr roller üstlenmeleri gereği inşa edilmiştir. Medeni Kanunda ancak 1990’larda yapılan düzenlemeyle kadınların aile reisi olabilmesi, nikâhsız doğan çocukların yasal olarak tanınması, boşanan kadınlara vekalet ve mülk anlaşmazlıklarında eşit haklar tanınması gerçekleşmiştir (9).

Seungsook Moon, 1970’ler ve 1980’lerde siyasi rejime egemen olan askeri yönetimler tarafından Konfüçyanist ideolojinin gerek mavi yakalı emek gücünü denetlemede gerekse baba/ata soylu aile yapısı ile heteroseksist toplumsal cinsiyet rejimini yeniden üretmek işe koşulduğunu belirtir (10). Askeri yönetimler altında hızlı endüstrileşme ve modernleşme karşısında, Güney Kore toplumunda erkek egemenliğini üreten gelenekler, toplumsal yapının ve aile içi ilişkilerin istikrarı için,  kamu yönetimi tarafından yeniden icat edilmiştir.

Sarah Yoon da özellikle Güney Kore’nin 1997 Asya finans krizini aşmak için neo-liberal politikaları uygulamaya başlamasıyla, Korelilerin gündelik yaşamlarında bireyselleşmenin, rekabetin ve toplumdaki egemen normlara uymaya yönelik baskının arttığına dikkat çeker: “Kore kültüründe korunan birçok geleneksel öge, ulusal bayramlar gibi etkinlikler sırasında görünür hale gelir. Kore artık popüler kültürü, teknolojik gelişimi, yükselen zenginliği ve neredeyse evrensel Wi-Fi erişimi ile takdir edilirken, Kore kültürü hâlâ geçmişten gelen birçok erkek egemen unsuru korumaktadır” (11).

Böylece, geleneksel toplumsal cinsiyet rolleri özel ve kamusal alanda geri çağrılan cinsiyetçi ritüeller dolayımıyla yeniden canlanmıştır. Chuseok Bayramında olsun, Kore Yeni Yılında olsun, aile içinde kadınlara (eşlere) düşen görev ve sorumluluklar, popüler kültür metinlerinde Kore kültürüne özgü otantik değerlermişçesine normalleştirilerek gibi sunulmaya başlanmıştır. [Medya metinlerindeki bu sunumlardan farklı bir ses, yazar Cho Nam-Joo’dan gelmektedir. Cho’nun Kim Jiyoung Born 1982 adlı romanı (12), günümüz Kore toplumunda kadınların iyi eş ve anne olarak toplumsal ve özel alanda yaşadıkları baskı ve stresi, kamusal yaşamdan kendilerine biçilen eş-anne rolü nedeniyle nasıl çekildiklerini dile getirmektedir. 1980’ler kuşağı kadınların benzer bir deneyim yaşadığına yazar Cho dikkat çeker].

Kelly H. Chong, erkek egemen yönetimi pekiştiren Yeni-Konfüçyusçü ideolojinin iki ilkesinin hiyerarşi kurma ve ayrım yaratmadaki rolünü vurgular. Bu iki ilke toplumda insan ilişkilerini düzenlerken, yaşlı ve genç arasındaki hiyerarşik düzeni ve erkek ile kadın arasındaki ayrımı üretmektedir. Chong, “Merkezinde yaş ve cinsiyet temelli olan bu toplum, tüm insan grupları arasında katı bir hiyerarşi tarafından yönetiliyordu ve bu hiyerarşik ilişkiye bağlı kalmanın ve onu gözlemlemenin, toplum ve evren içindeki uyumu sürdürmenin tek yolu olduğuna inanılıyordu.” (13) demektedir.

Ayrıca Martina Deuchler Yeni-Konfüçyusçü ideolojiye temellenmiş toplumsal düzende erkekler ve kadınlar arasındaki hiyerarşik ilişkinin “kozmolojik  temelde onaylanmış” olarak kabul edildiğini gözlemlemiştir (14). Chong’a göre, Yeni-Konfüçyusçü normlar Koreli ailelerde hâlâ “şaşırtıcı derecede meşruiyete sahiptir, ancak yirminci yüzyılın sonlarından itibaren hızlanan modernleşme sürecinde, bu normlara karşı “toplumsal çelişkiler” ortaya çıkmıştır. Dolayısıyla, bu normlar Kore toplumunda modern değerlerle çelişki içinde var olmaya devam etmektedir (15).

Ancak, Yoon’a göre, kadınlar ne neoliberal toplumsal yapının ne de erkek egemen toplumun kazananı değildir (16). Burada kısaca açıkladığım bu nedenlerden ötürü, Kore ve diğer Doğu Asya ülkelerindeki erkek egemenliğini inceleyen çalışmalar, kaçınılmaz olarak Konfüçyanist ve Yeni Konfüçyusçü ideolojiyle hesaplaşır.

Ajumma’nın suskunluğunu kırması: Mija’dan Agnes’in Şarkısı

Mia, kızının çalışmak için büyük kente taşınırken bakması için ona torunu bıraktığı, engelli bir dul erkeğin haftalık bakımını yaparak gelir elde eden, eşini kaybetmiş yaşlı bir kadındır. Bir gün kelimeleri anımsamadığı için doktora giden Mia, yapılan testler sonucu Alzheimer’in erken döneminde olduğunu öğrenir. Unutuşun döngüsüne yakalanmadan önce Mija yaşamda yapmak istediği şeyi, şiir yazmayı öğrenmek ister. Bir şiir kursuna yazılır. Burada öğretmenin kursiyerlere bir elmayı göstererek söylediği ilk şey, “Elmayı görmek, onun özünü bilmek, onunla ilgilenmek, iletişim kurmak ve onu anlamak demektir.” Mija şiir yazmayı denerken, Alzheimer giderek ilerler.

Torununun da okulda bir grup arkadaşı ile yoksul bir kız öğrenciye tecavüz suçuna karışması sonucu, kız öğrenci intihar eder. Mija, bir yandan suçun örtbas edilmesi için aileye verilecek “kan parasını” bulmaya çalışırken bir yandan da nasıl şiir yazacağını dert etmektedir. Lee, Mija’nın gündelik yaşamından, ev işinden, sokakta yürümesinden, bakıcılığını yaptığı yaşlı dulla ilişkisinden, kursta dersi dikkatle dinlemesinden, torunu ile diyalogsuz ilişkisine değin farklı kesitler sunar bize. Tüm bu kesitler, anlatının ana kahramanın şiirinin tamamlanması ile birlikte yaşam döngüsünün de tamamlanacağına işaret eder. Anlatı, Güney Kore’de yoksul ve yalnız yaşlı kadın olmanın zorluğunu, sosyal olarak toplumun kenarındaki yerlerini Mija üzerinden serimler.

In-gyu Oh, Güney Kore’de mevcut toplumsal sınıf ve toplumsal cinsiyet eşitsizliklerinin yaşlanma ile birlikte artmasını ele alan çalışmasında,  “Bu toplumsal cinsiyet meselesiyle ilgili olarak, nüfusun yaşlanmasının sürekli olarak arttığı Güney Kore’de değişen kültürün başka bir yönü var: emeklilikten sonra yaşlılara bakma konusundaki Konfüçyusçü yükümlülüğünü terk eden genç aile üyeleri tarafından Konfüçyusçü refahı artık temin edemeyen yaşlılar arasındaki eşitsizlik artmaktadır.” (17) demektedir. Genç kuşaklar, hiyerarşileri meşrulaştıran Konfüçyanist ideolojiyi terk ederken, çocuklarını ve torunlarını bu ideoloji temelinde yetiştiren ebeveynler, yaşlandıklarında kendilerini terk edilmiş ve ortada bırakılmış bulmaktadır. Oh şöyle diyor:

“Güney Kore’deki insanların diğer gelişmiş ülkelerden farklı bir durumu yaşa dayalı yoksulluk ayrımı yaşamalarıdır. Güney Koreli yaşlandıkça daha yoksul hale geliyor… Sorulan soru şudur: “yaşlı insanlar emekli olduktan sonra mı aniden fakirleşiyor?” Sorun ekonomi politik görünse de, bu soru ile ilgili olarak, bu durumun aynı zamanda kültürel kavrayış gerektirdiğini iddia ediyorum. Güney Kore’de büyüyen yaş yoksulluğu uçurumu, Konfüçyusçü aile ahlâkının nasıl olduğunu ortaya koyuyor: bu tarz ahlâk hızlı gelişme ve küreselleşme dönemlerinde bükülmüş ve mutasyona uğramıştır. Eski kuşaklar, çocuklarını desteklemeye yönelik muhafazakâr değerleri hala korurken, gençler, emekli anne babalarının tüm birikimlerini ve servetlerini uluslararası eğitimler, lüks yaşam tarzları, pahalı düğünler ve fahiş konut fiyatları için çocuklarına harcamalarına benzer şekilde- onlara destek vermeye gerek görmemektedir.” (18).

Oh’ya göre, emeklilikten sonra deneyimlenen yoksulluk, Güney Kore’de kültürel açıdan görülen önemli bir eşitsizliktir. OECD ülkeleri arasında, yaşlı yoksulluğunun en yüksek olduğu ülke Güney Kore’dir (19). Hatta, Oh, “eski Konfüçyusçü devlet genç seçmenlerin oyları kadar yaşlanan nüfusların oylarıyla ilgilenmemektedir.” saptamasını yapar (20). Oh, emeklilik yaşında Koreli yaşlıların çalışmak zorunda kalmasını da şu şekilde açıklar: “… yaşlılar ve emekliler için sosyal güvenlik ağındaki devlet harcamaları basitçe genişlemiyor, bu nedenle yaşlanan nüfus çöplerin geri dönüşümü dahil kentsel alanlarda bulabilecekleri fırsatları ne olursa olsun kapmak zorunda kalıyor. Ömür boyu devletten emekli maaşı alan şanslı azınlık, ordu ve polis hizmetlerinde, öğretmenlik ve devlet kariyerinde çalışanlardır” (21). Görüldüğü üzere, Konfüçyanist normların egemenliğinde yetişen ve yaşayan, günümüzün yaşlı kuşağı ile genç kuşaklar arasında hem norm hem de toplumsal eşitsizlik makası açılmaktadır.

Anlatının kahramanı Mija, herkesin kendisine seslendiği şekliyle “ajumma”da, her hani bir sosyal güvencesi olmayan, yoksullaşarak yaşlanan bir kadındır. Üstelik, kendisine bırakılmış torununa bakmak ve onun suçunu, toplumsal norm baskısıyla “kan parası” ile ödemek zorunda bırakılmıştır. Kendisi için bakım parasına gereksinim duyan Mija, torunun işlediği suçu para ile örtbas etme işine önce dahil olmak istemez. Toplu tecavüzün ardından intihar eden kızın cenaze törenine ve annesinin yaşadığı çiftliğe giden Mija, ailenin yası ve acısına katılır. Oğullarının tecavüz suçunu örtbas etmek isteyen babaların bir lokantada düzenledikleri toplantıda, sürekli susar, dışarıyı gözlemler. Babalar ve onlara, kurban kızın ailesine “kan parası” verilmesi için aracılık eden öğretmenin konuşmaları ödenecek parayla, her şeyin yoluna gireceği, oğlanların adlarının kirlenmeyeceği üzerinedir.

Bir kadın olarak Mija, bir annenin acısının ve bir kızın toplu tecavüze uğraması sonucu intihar etmesinin toplumsal ve kültürel olarak ne kadar değersiz olduğunu bir kere daha deneyimler. Mija bu konuşmalara katlanamaz. Babaların kamusal alanda konuşması olayın unutulması üzerinedir. Mija ise Alzheimer sonucu yitip giden belleğinde, anneyi, intihar eden kızı da kayıtlamak ve anımsamak ister. Ancak, yine de torunu için kendi payına düşen parayı bulmaya çabalar. Bu parayı, bakımını üstlendiği felçli yaşlı erkekten borç alır. Bu borç alma sırasında, Mija yine çok az konuşur, yaşlı erkeği cinsel olarak tatmin ederek gerekli parayı temin eder. Yoksul ve yaşlı bir kadın olması Mija’yı en kırılganlardan ve çaresiz toplumsal kesimlerden yapmaktadır.

Anlatı, kuşaklararası iletişim kopukluğunu da bize gösterir. Mija, torunu ile bir türlü iletişim kuramaz, ne zaman ki sıcak yaz gecesinde birlikte badmington oynamaya değin. O an da polisin, Mija’nın torununu tecavüz suçundan tutuklaması ile kırılır.

Sonuç Yerine

Anlatı, toplumu, kültürü, siyaseti ve ekonomik katılımı şekillendiren, Konfüçyanist ideolojiden beslenen heteroseksist cinsiyet rejiminin tahakkümünde Mija’nın susma edimleriyle devam eder. Şiir yazmak, kadın kahramanın yaşamının son evresinde yaptığı bir konuşmadır. Mija’nın kendisi için yaptığı tek olumlu şey, şiir kursuna gitmesidir. Mija nasıl şiir yazılacağını sokaklarda, nehir kenarında yürürken iç sesinde arar, defterine sürekli aklına gelen çağrışımları yazar. Kursun sonunda, eğitmen Mija’nın şiirini, Agnes’in Şarkısı’nı, Mija orada olmamasına rağmen kursa katılanlar içinde tek şiir yazan O olduğu için okur.

Bu sahnede, eğitmenin sesinden Mija’nın sesine geçişle, artık Mija’nın sesiyle şiiri dinleriz. Artık Mija’nın kendisini görmeyiz, yalnızca onun sesini duyarız. Mija’nın sesiyle devam eden şiir, bir noktada intihar eden kızın sesine geçer. Agnes’in Şarkısı’nda her iki özne de artık bu dünyada yokken, seslerini/sözlerini duyarız. Mija’nın sesi ve kurban kızın sesi birbirine bağlanır Agnes’in Şarkısı’nda.

Mija şiiriyle bize seslenirken, aslında topluma seslenmektedir. Şiir hem kendisi hem de intihar eden kız öğrenci bir vedalaşmadır. Kamera, hareket halinde sokağı, otobüs duraklarını, derslikleri takip ederek, intiharın gerçekleştiği Kara Nehir’de sabitlenir. Anlatının sonunda intihar eden kız öğrenci dönüp, bize/seyirciye bakar.  Yaşlı olsun çocuk olsun, anlatı, eril tahakküme, kadınların değersizleştirilen belleklerine karşı Mija’nın belleği üzerinden siyasal ve toplumsal bir işaretlemedir.

Anlatının gösterdiği gibi, şiir yazmak, yaşamı içinde hissetmek, anlamak ve anlatmaktır. Mija’nın toplumun kenarında, o güne dek değer verilmemiş hislerinin tercümesidir şiir yazmak. Üstelik, Mija’nın şiiri, toplumsal ve kollektif belleğe dahil edilmeyen olayların, suskun kırılgan grupların hislerine tercüme olur.

Filmin sonundaki Agnes’in Şarkısı şiiri, hem Mija’nın hem de intihar eden kız öğrencinin, erkek egemen rejimde suskunluklarını kırar ve özne olarak bizimle/toplumla doğrudan konuşurlar. Bu konuşma toplumdaki erkek egemen ilişkileri sorgulamak, ekonomik ve toplumsal eşitsizlikleri değiştirmek için seyirciye yapılmış bir çağrıdır.

Yönetmen Lee Chang-dong

Yönetmen yazar ve senarist Lee,  Green Fish (1997), Peppermint Candy (2000), Oasis (2002), Secret Sunshine (2007), Poetry (2010), ve Burning (2018) filmleriyle tanınmaktadır. Ayrıca Roh Moh-hyun’un Başkanlığında 2003-2004 yılları arasında Kültür ve Turizm Bakanı olarak çalışmıştır. Bakanlığı döneminde “Creative Korea” projesini başlatmış, bu çerçevede oluşturduğu kültür politikası ile kültürel varlıkların korunması, desteklenmesi ve geliştirilmesini hedeflemiştir. Lee, bu politikasında “yaratıcılık”  ve “ifade özgürlüğü” konularına önem verip, kültür endüstrilerinde yaratıcılığın geliştirilmesi için kültür yönetimi uygulamalarını yaşama geçirmiştir (22).

Bağımsız sinemanın temsilcisi olan yönetmen, Lee Myun-bak ve Park Geun-hye Başkanlıkları döneminde, 2017’ye yılına dek, sinema endüstrisinde “kara listede” yer alır, bunun sonucu olarak projelerine devlet desteği alamaz. Filmleri genel olarak kahramanların anımsama edimleri, bellekle yüzleşmeleri ve bireysel travmalar üzerinden ilerler. Ancak, bu bireysel öykülerin arka planında Kore toplumunun ve toplumsal yapıya egemen olan düşüncelerin incelikli bir eleştirisi yatar.

Öneriler

• Lee Chang-dong’un Şiir (2010) filmine dair başka bir yazı için: Yaşlı Kadına Şiir Yakışır!
• Başka bir Güney Koreli yönetmen Lee-Jeong-hyang’ın Eve Doğru (2002) filmde babaanne-torun ilişkisi için Senex Dergisi‘ndeki Barış’a Mektup Ötekinin Sorumluluğu Büyükannede!
• Yaşlı kadın aşkı ile çocuğu arasında kaldığında toplumun ona dayattığını okumak için Aşık Olmak ya da Torun Bakmak: Yaşlı Kadının İkilemi
• Yaşlı kadın halayıksa onun “aile düşü” için Halayık Aile Düşü Kurabilir mi? Aksaray’dan Bir Perihan
• Filmlerin ötesinde Kovid-19 Pandemisi döneminde yaşlılara yönelik ayrımcılıkla ilgili çalışmalar için Özgür Arun’un derlediği Pandemi ve Yaşlanma: Karantina, Kapatılma, Kriz 2021 adlı Lisansüstü Yaşlılık Çalışmaları Kongresi Yıllığı’na göz atabilirsiniz.

Dipnot

*Türkçe çevirisi için bakınız: Konfüçyus (2011). Analektler. (Çev. Mahmut Azad). İstanbul. Arya.

** Ayrıntılı tartışma için bakınız: Park, B.J. (2001). “Patriarchy in Korean Society: Substance and Appearance of Power,” Korea Journal, 41(4): 48-74.

Kaynakça

1. Cheon, S.Y. (2014). “Family and Gender”, Essentials of Korean Culture, (Der.) Ho-min Sohn, Sang Yee Cheon, Hee-Jeong Jeong, Seoul: Korea University Press. 309-329, 310.

2. Littlejohn, L. J. (2017). “Confucianism: How Analects Promoted Patriarchy and Influenced the Subordination of Women in East Asia”, Young Historians Conference. 9. http://pdxscholar.library.pdx.edu/younghistorians/2017/oralpres/9.

3. Yolaç, S.C. (2020). Herkes için Çin Tarihi. İstanbul: E Yayınları, 55-56.

4. Yolaç, 59.

5. Littlejohn, 8.

6. Moon, 2020: 49

7. 2001’den aktaran Yoon, Yoon, S. (2020). “Between Patriarchy and Neoliberalism: Cho Namju’s 82-nyŏnsaeng Kim Chiyŏng”, ACTA KOREANA, 23(1): 45–64, doi: 10.18399/acta.2020.23.1.003, 49.

8. Luszcz, M. (2019). “The Name is Miss Representation: Female Invisibility and Its Roots in Poland and South Korea” , The University of San Fransisco Master’s Projects and Capstones. 906, 11. https://repository.usfca.edu/capstone/906

9. Hwang, K.M. (2018). Kore Tarihi. (Çev. Ayşe Su Doğru). İstanbul: Feylesof, 212.

10. Moon, S.S. (2007). “Women and Civil Society in South Korea”, Korean Society: Civil Society, Democracy and the State, (Der.) Charles K. Amstrong, London: Routledge. 121-143, 122.

11. Yoon, 49.

12. Cho, N.J. (2018). Kim Jiyoung Born 1982. (çev.) Jamie Chang, London: Simon & Schuster Ltd.

13. Chong, 2008: 58-59’dan aktaran Yoon, 50.

14. Martina Deuchler 1992: 231’den aktaran Yoon, 50.

15. Yoon, 50.

16. Yoon, 62.

17. Oh, I.G. (2019). “Top Heavy: Globalization and Inequality in South Korea”, Culture and Empathy, 2(3): 164-191. DOI: 10.32860/26356619/2019/2.3.0003, 168.

18. Oh, 170.

19. Oh, 176.

20. Oh, 177.

21. Oh, 177.

22. Binark, M. (2019). Kültürel Diplomasi ve Kore Dalgası “Hallyu”: Güney Kore’de Sinema Endüstrisi, K-Dramalar ve K-pop. Ankara: Siyasal Yayınevi, 107.