Seçil Büker
Sineyaslilik sitesinde paylaştığımız örnekleri sitenin içinde toplu olarak bulabileceğiniz bir dosya olsun istedik. Dosyada yer alan örnekler bu toplu yazıda, kitap adlarıyla alfabe sırasına göre yer aldılar. Yeni paylaşımlar toplu yazılara her zaman eklenir.
Dedemin Karnında Ne Var. Melek Karanis. Ecem Eker. Sadık Uygun Yayınları, 2023.
Mizah ile Alay Elele: Dede Gülünç Nesne
Kitabın adı: Dedemin Karnında ne Var? Horr! Horrur! Ali’nin dedesi ister yatakta uyusun isterse koltukta bu sesleri çıkarır. Ali o kadar merak eder ki eline büyüteç alır ve dedesinin yüzüne tutar. Bir de ne görsün bıyıklar dans ediyor. Dedesinin sadece burnu ses dalgaları yaymıyor, karnından da gurultular geliyor. Gurul! Gurul! Zaten bu sesleri yaşlılardan başka kim çıkarabilir ki? Gençlerin karınları hiç guruldamaz. Geniz eti olan genç horlamaz ki! Ne de olsa o genç.
Gülmek insanı rahatlatan bir edim. İşte bu özelliği gülmenin ardında yatan ötekileştirme, damgalama, aşağılama gibi özelliklerini örter. Çocuk kitaplarında yaşlıyı ötekileştirmek dolaylı şiddettir. Ali’nin dedesi tüm dedeleri temsil eder. Freud’un da vurguladığı gibi alay etme edimine tanıklık eden biri olmalıdır. Tanık gülerek tepki veren üçüncü kişi. Bu çocuk kitabını okuyan her çocuk üçüncü kişi. Tüm üçüncü kişiler (çocuklar) yaşlılara gülecekler. Yaşlı artık gençlerin gülünç nesnesi.
Kitapta mizahın kaynağı yaşlının bedeni. Gülmenin kuramcısı Bergson’a göre bizde acıma ve sevgi uyandıran bir kişiye gülemeyiz. Sevgi duyuyorsak da bir süre için bu sevgiyi askıya almak zorundayız. Onun vurguladığı en önemli konu gülmenin istem dışı olmasıdır. Bu kitapta uykuda bedenini denetlemeyen yaşlıya güleriz. Bergson’a göre neden doğalsa gülme artar. Horlamadan daha doğal ne olabilir ki?
Mizah ötekileştirmeyi yeniden üretir, çoğu kez de güldürmek için bilinçli olarak üretilir. Yaş ayrımcılığı ince bir iş. Farkındalık için çaba göstermek gerekiyor. Sakın unutmayın! Gençler de horlayabilir!
Henri Bergson. (1996). Gülme. (Çev. Y. Avunç.).Ayrıntı.
Sigmund. Freud. (1978). Jokes and Their Relation to Unconcious. (Çev. J. Strachey). Penguin Books.
Ninemin Sandığı. Sevtap Karaca. Nesin, 2021.
Ninem Çok Huysuz (1)
Büyük bir umutla aldım kitabı. Meğer ninem yaşlı bir huysuzmuş. Üstelik öfkeli ve yasakçı. Hiçbir şeye izin vermiyor. Eşyalara dokunmak yasak. Sandığa dokunmak yasak, onu anladık. Çok özel çünkü. Gençliğinde de mutsuz olduğu söyleniyor kitapta. Yaşlılığı daha da beter. Yemeğin tadına bakmak yasak. Koşmak yasak. Çiçeklere dokunmak yasak. Şükürler olsun bir gün ölüyor. Herkes bu yaşlı huysuzdan intikam almak için eve giriyor. Her yeri karıştırıyor. Meğer sandıkta mutlu olduğu gençlik günlerine ilişkin anılar varmış. Kendisi hep gençliğinde de mutsuz olduğunu söylerdi. Çizimlerde bu yaşlı cadı nineyi çok güzel betimliyor. Çocuğunuza yaş ayrımcılığını öğretmek istiyorsanız mutlaka alınız. Yaşlılarla ilgili ön yargılar yerleştirmek için çok uygun bir kitap. Bu yaş ayrımcılığı öyle sinsi ki iktidar da “Biz onların sağlığını korumak için yasak getirdik,” demişti. Aylarca evlerde hapis kalmıştık. Kimse anlamıyor dilediğiniz kadar yaş ayrımcılığı yapabilirsiniz.
Yaşlı Cadı Kadın İmgesi: Ninemin Sandığı (2)
Ninemiz huysuz bir yaşlı. Üstelik de cadı. Süpürgesi var uçabiliyor. Şikâyetlerinin sonu yok. Yaşlandığında huysuz bir cadı olmayı seçti. Gençliğinde de mutsuz olduğunu öğrendik. Koyduğu yasaklar saymakla bitmez. Bir sandığı var ona dokunmak kesinlikle yasak. Çocuklar meraklı olurlar. Çocuklardan biri sandığın içinde yedi başlı bir yılan olduğunu söyler. Bir diğeri sandığın gizemli bir diyara açılan geçit olduğunu. Karanlık basınca tüm kızgın nineler başka bir deyişle yaşlı cadılar bu geçitten geçerek gizemli diyarda bir araya gelirler. Kaynayan kazanlara kızdıkları kişileri atarlar. Nine öldüğünde sandık açılır ve onun özel alanını herkes görür. Oysa özel eşyalara yalnız çok yakınlar bakabilmeli. İkinci dalga feminizm özel alanın kamusal olduğunu vurguladı ama özel alanı böylesine eşelemek çok hoş değil. Tarih yazımı dışındaki amaç eşeleme oluyor: “O gün ninemin evinde izin almadan her şeye dokundular. O gün ninemin sandığını herkesin önünde açtılar.” Bu nokta çok ince bir konu ve bu satırların yazarını dehşete düşürüyor. Masallar aracığıyla güçlenen cadı/kadın imgesi toplumsal bilince öyle güzel yerleşti ki yazarlar ayrımcılık yaptıklarının farkında değiller. Cinsiyetçilik hücrelerimize işlemiş. Yaşlı cadı kadına atfedilen bir cinsiyet kimliğidir. Ataerkil otoritenin bir ürünüdür ve iktidarla eklemlenmiştir.
Yazarların, yaşlıları ayrıştıran, dışlayan, aşağılayan, nesneleştiren, kalıpyargılara yerleştiren ve onlara önyargıyla yaklaşan temsillerinden kaçınmaları dileğiyle…
Oyunlu, Nineli, Dedeli. Nihan Temiz. Martı Çocuk, 2022.
Kalıpyargının Kurbanı Olan Nine ve Dede
Anne-baba işe gittiğinde çocuklar nine-dede evinde kalır. Kitap onların ne denli bunaldıklarını anlatır ilk sayfada. Sırma yüzüncü kez saksıdaki kaktüsü inceler. Dikenleri saymaya kalkar. Kardeşi Sonat halının püsküllerini kıvırır ve tekrar düzeltir. Eğer olsaydı sıkılma makinesini bile patlatabileceklerini düşünür Sırma.
Anlatıcı küçükken nine-dede evinde çocukların sıkılmadıklarını söyler okura. Bol bol masal dinlediklerini anlatır. Masal dönemi bitince neler olur? Çocuklar büyür, nine ve dede yaşlanır. Masalın yerini bilgisayar oyunu alır ama nine komut düğmelerini pek seçemez. Başka düğmelere basar. Her şeyi iptal eder. Böylece nine “teknoloji özürlü” olarak sunulur. Dede ile Sonat uzaylı oyunu oynamaya kalkar ama dede çok yavaştır. XZ gezegeninden gelen uzaylılar ortada canlı bırakmazlar. Sırma ile Sonat “off, poff” demeye başlar. Nine-dede evinden gitmek isterler.
Özgür Arun’a göre yaşam seyrine odaklanmayan yaklaşımlar yaş ayrımcılığına yol açar. Belirli yaş aralığındaki yaşlıları ele alarak yapay toplumsal gruplar inşa ederler. Yaşlılığın heterojen ve ilişkisel doğasını kavramak gerekir.
Ancak yaşlılar türdeş değil. Çocukluk ve yetişkinlikteki farklı kültürel ve sınıfsal ortamlar yaşlılığa miras kalır. Bu gerçek göz ardı edilirse Cuddy ile Fiske’in bilişsel olarak nitelendirdikleri kalıpyargılar ortaya çıkar.
Hiç yaşlanmayacağını düşünen gençler ile yaşlılar arasında kuşak çatışması filizlenir. Eşit koşullarda yaşlanmayan bireyler heterojen bir grup. Kalıpyargılar genellemeye yol açar.
Yaşlılara ilişkin kalıpyargıları yaygınlaştırmamak için çocuk kitabı yazarları çok dikkatli olmalılar.
Yine Arun’un da özellikle vurguladığı gibi Türkiye’nin çok genç nüfusa sahip olduğunu düşünmek gerçek değil, efsane. Gençler! Çok yakında yaşlanacağınızı arada düşünüyor musunuz?
Amy J.C. Cuddy ve Susan T. Fiske. (2002). Doddering but Dear: Process, Content and Function in Streotyping of Older Persons. Todd Nelson. (Der.). Ageism. The MIT Press.
Yaşlı Aslan ve Genç Aslan. Serhan Kurşun. Mandolin, 2022.
Yeni Nesil Cadı: Genç ve Mor Giysili
Yaşlı cadının her türlü kötülüğün nedeni olması çok eskilere dayanır. Çirkin, yaşlı ve koca burunlu cadı bizim çok yakından tanıdığımız biri. Bu kitapta güzel, mor giysili bir kadına dönüşmüş. Kitabın adı Yaşlı Aslan ve Genç Aslan. Bundan dolayı temel karşıtlığın genç ile yaşlı arasında olduğu izlenimini yaratıyor kitap. Metni derin okuduğumuzda temel karşıtlığın doğayı tahrip etmeye niyetli cadı kadın ile bilge yaşlı aslan arasında kurulduğunu görüyoruz.
Bilge yaşlı erkek erdemli bir birey. Cadı ise ağaçları keserek elde ettiği kütükleri satmayı ve zengin olmayı planlayan genç ve güzel cadı. Gerçek yaşam koşullarında olup bitenin tam tersi. Kitapta paragöz olan cadı kadın genç ve deneyimsiz aslanı kafese koyar. Ama yaşlı ve bilge aslan öyle bir plan yapar ki! Planın bir parçası da ağzını açarak avazı çıktığı kadar kükremek. Bu yaşa gelene dek bağırmanın çok etkili bir şiddet yöntemi olduğunu öğrenmiştir. Genç ve güzel cadı kadın bu şiddet gösterisinden kaçarken çukura düşer. Merak etmeyin mezar çukuru değil. O gerçek yaşamda oluyor. Kitapta cadı imgesi orta çağ geleneğine bağlanır. Kadın bir av hayvanı gibi çukura düşer. Yeni bir cadı avı türü. Sfenks gibi kendini aşağı bırakır genç cadı ama bilerek ve isteyerek değil. Kaçmaya çalışırken aşağıya düşer. Paragöz kadının kendini bile isteye aşağıya atması çok onurlu bir davranış olurdu. Kitap ayrımcılık yapan, cinsiyetçi bireylerin yetişmesine katkı getirecek gibi duruyor.
Yazarların yaşlıları ayrıştıran, dışlayan, aşağılayan, nesneleştiren, kalıpyargılara yerleştiren ve onlara önyargıyla yaklaşan temsillerinden kaçınmaları dileğiyle…
Yaşlı Çocuk. Aytül Akal.Uçanbalık, 2010.
“Yaşlı Çocuk” Damgası Yaşlılık Korkusunu Yayıyor
Kitabın adı: Yaşlı Çocuk. Masalın kahramanının adı yok. Bundan dolayı ondan “çocuk” diye söz ediliyor. Bugün çocuğun doğum günü. Anne doğum günü pastasını getirdiğinde şöyle seslenir oğluna: ”Bugün bir yaş daha büyüyorsun. Eee, desene artık sen de yaşlanıyorsun…” Çocuğun doğum günü sevinci pastanın üzerindeki mumlardan önce söner. “Eyvah! Yaşlı bir çocuk oluyorum artık!” Böylece çocuğun adı da olmadığı için “Yaşlı Çocuk” olarak damgalanmış olur.
Tıpkı yaşlılar gibi. Bir de çocuğun aklına ölen kişinin ardından büyüklerin söylediği şu cümle gelir: “Artık yaşlanmıştı, elden ne gelir?” Demek ki ölüm ona da yaklaştı. Yaşlılar ölürler. Damgalama yaş ayrımcılığının üç sacayağından biri. Diğerleri: kalıpyargılar ve önyargılar. Goffman’a göre damgalanmış kişinin kimliği örselenmiştir. Masalın kahramanının fiili kimliği “çocuk” ama varsayılan kimliği “yaşlı”dır. Yaşamın neredeyse üçte ikisi yaşlılık korkusuyla geçiyor. Bunu çocukluk yıllarına kadar çekmek gereksiz. Hiç olmazsa çocuklar bir süre bu korkuya kapılmadan yaşasınlar. Güzellik endüstrisi ve tüketim toplumu sürekli genç görünmeye zorluyor insanları. Naomi Wolf The Beauty Myth (Güzellik Miti) adlı kitabında kimsenin kendi damgasıyla ilişki kurmak istemediğini vurgular. O damganın göstergelerini taşımayan çocuk neden yaşlı olmak istesin ki? Margaret Morganroth Gulette yaşlılık korkusunun yaş ayrımcılığından kaynaklandığını söyler. Bu yazıdaki dehşet yönetimi kuramı da çok önemli. Bu kurama göre ölümlü olduğunu hatırlayan insan yoğun bir dehşet duygusu yaşar ve bu duygudan kurtulmak, duygunun etkilerini azaltmak için çeşitli yöntemler geliştirir. Yaşlılar ölümü anımsattıkları için onları dışlamak gerekir. Masaldaki çocuk da “Aman benden uzak olsun,” diyor. Yaşlanırsa ölecek. O da kırışıkları yok edecek ve yaşlanmayı bitirecek bir makine kurmanın hayalini kuruyor. Yaşlılar ölüme yakın olduklarından sürekli olarak ellerinde olmadan gençlerin ölüm korkusunu tetikliyorlar.
Ne olur yaşlanmayı durduracak makineyi icat etmeye özendirmeyelim çocukları. Bu mesnetsiz bir umut.
Yaşlılar Haftası. Feyza Altun. Ege Karadayı Yiğitbaşı. Mandolin.
Ayrımcılığın İyisi Kötüsü Yoktur
Kitapta yaşlılar haftası kutlaması için çocuklar yaşlı avına çıkarlar. Özgür adlı kız çocuğu parka gider gitmez hemen bir yaşlı görür. Yanına gider ve ihtiyacı olup olmadığını sorar. Parkta oturan birine yalnızca yaşlı olduğu için yanına giderek bir ihtiyacı olup olmadığını sormak biraz garip değil mi? Kadıncağız da gözlüğünü unuttuğunu ona gazete okuyabileceğini söyler. Diğer çocukların yardım biçimleri daha doğal gibi görünüyor. Birisi otobüste yer verir.
Diğeri yaşlı amcayı karşıdan karşıya geçirir. Sıra en iyi ödevi seçmeye geldiğinde öğretmen: “Yardım etmenin iyisi kötüsü olmaz,” der. Kitapta yaşlılar, “Yaşlılar yardıma muhtaçtır,” kalıpyargısına yerleştirilir. Tüm yaşlılar tektipleştirilir ve çocuklar ayrımcılık konusunda hiçbir şey öğrenmezler. Çizimler de bu kalıpyargıyı çok güzel destekler. Yaşlılar da kör, topal, ellerinde bastonlar yaşamlarını idame ettirdiler. Yaşlı kadınların eşarpları vardır. Demek yaşlı kadın başı açık olamaz. Şükürler olsun ki yardımsever çocuklar vardır. Sorgusuz sualsiz kabul edilen kalıpyargı toplumsal gerçeklik halini alır. Katılaşır, olumsuzluk ve aynılık içerir.
Bu site yaşlıları ayrıştıran, dışlayan, aşağılayan, nesneleştiren, kalıpyargılara yerleştiren ve onlara önyargıyla yaklaşan temsilleri ifşa etmeyi sürdürecek. Kuşkusuz uygun temsilleri de her zaman anacağız.
