Küçük Kadınlar’ın Sinbad’ı Josephine ya da Jo
Seçil Büker
Kitap dört kız ve annelerinin yoksulluğunu vurgulayarak başlar. Margaret (Meg) 16 yaşında ve çalışmak zorunda. Haylaz çocukların mürebbiyesi olmak kolay değil. Josephine (Jo) huysuz ve yaşlı halasına bakıyor. Elizabeth (Beth) ile Amy daha küçükler. Onlar çalışamaz. Güzel sanatlar tam onlara göre. Beth piyano çalmaya meraklı, Amy ise resme. Onları sarıp sarmalayan annenin yanı sıra bir de yardımcı var evde. Hannah da onları beslemek için çırpınıp duruyor. Baba savaşta ve ondan haber almak çok kolay değil.
Evde sadece kadınların sesi var. Bu ses kızlar evde operalar sahnelediklerinde şarkılara dönüşür. Babaları savaşta olsa da kıt kanaat geçinseler de anne her zaman neşenin kaynağıdır kitapta. Ses açıkçası şarkı, evi boş bırakmaz. Jo’nun erkek rolüne girdiği operalarda Beth piyano çalar. Dahası Beth kızıl gibi bir hastalığa yakalandığında, ateşler içinde yanarken, yatak örtüsü üzerinde piyanonun tuşlarına basar gibi parmaklarını oynatır. Şişmiş boğazına rağmen şarkı söylemeye çalışır. Yine de babanın yokluğunda en güçlü ses annenin sesi kuşkusuz.
Ev artık “tınılı kutu”
Annenin sesinin merkezde olduğu bir evren kurulmuştu evde. Kadın çalışmalarının önemli araştırmacısı Kaja Silverman annenin sesini çocuğu sarıp sarmalayan bir örtü olduğunu söylemenin kuramsal açıdan doğru olduğunu söyler (1). Annenin sesi bebeği bir örtü gibi sarar. Guy Rosolato ve Mary Ann Doane annenin sesini “tınılı kutuya” benzetir. Bebeği sarıp sarmalayan bir “kutu”. Kadının sesinin böylesine başat olduğu evde yaşlı kadınlara pek yer yok. Arada uğrasalar da çok uzun süre bu evde kaldıkları pek görülmez.
Yaşlı ve huysuz hala
Meg haylaz çocuklara bakmak zorunda olduğu için söylenirken Jo, kendi işinin çok daha zor olduğunu söyler ve şöyle yakınır: “Bütün gün sizi oradan oraya koşturan, asla tatmin olmayan, pencereden kaçmak ya da oturup ağlamak isteyeceğiniz kadar sizi hırpalayan, huysuz ve mızmız bir ihtiyar kadınla saatlerce aynı odada kapatılsanız siz ne hissedersiniz acaba?” (2). Sözü edilen yaşlı kadın March hala. Kitabın ikinci sayfasında yaşlılığın huysuzlukla ilişkisini kuran yazar bununla yetinmiyor ve ilerleyen sayfalarda March halanın topal olduğu için kendisine refakat edecek bir genç kıza ihtiyacı olduğu açıklanıyor (3). Yaşlı, huysuz ve engelli. Kitapta March hala “topal” olarak tanımlanır. “Engelli” sözcüğü de kullanılmaz. Üstelik öyle huysuz ki kızlardan birini evlat edinmek istediği ve aile buna karşı çıktığı için kardeşine küser. Şimdi yoksullar ve Jo için başka seçenek yok. Çalışmak ve para kazanmak için katlanır bu yaşlı ve huysuz halaya.
Yaşlı erkeklerin tadından geçilmez
Jo’nun asıl sevdiği halasının eşi March enişte ve eniştenin kütüphanesi. Ölen yaşlı March enişte sağlıklı günlerinde ona zencefilli kurabiyeler alır, kütüphanesindeki kitaplardan öyküler anlatırmış. Bunun karşılığı olarak Jo, onu “yaşlı ve kibar beyefendi” olarak tanımlıyor.
Noel gecesi kendi aralarında düzenledikleri eğlenceden sonra aşağıya akşam yemeğine indiklerinde muhteşem bir sofrayla karşılaşırlar: Kekler meyveler, dondurma tabakları. Amy bunları perilerin, Beth Noel Baba’nın, Jo March halanın getirdiğini düşünür. Anneleri tüm bu yiyecekleri ihtiyar Bay Laurence’ın gönderdiğini söyler. Kızlardan biri ihtiyar komşu Bay Laurence’ın kibirli, komşularla konuşmayı sevmeyen ve torununu eve kapatan huysuz biri olarak tanımlamaya kalktığında Jo itiraz eder. Kedileri kaybolduğunda Bay Laurence kediyi getirmiş, çitlerin üzerinden konuşmuşlar. (Yaşlı erkeğin huysuz, kibirli ve kötü huylu olmasına yazar izin vermez.) Anne çiçekleri kendi eliyle evlerine kadar getirdiğini, Bay Laurence’ın tam bir beyefendi olduğunu söyler (4). İlerleyen sayfalarda Beth’in piyano çalmak için yanıp tutuştuğunu anlayan Bay Laurence ona ölen torununun piyanosunu hediye eder. Hem de akort edilmiş olarak.
Jo artık Sinbad
Böylece bir kadın yazar (Louisa May Alcott) ihtiyar erkeğin imgesini korur. Noel’den sonraki gün işe gitmek zorunda olan Jo halası için şunları söyler: “March hala benim için tam bir Deniz İhtiyarı ama sanırım şikâyet etmeden onu taşımayı öğrendiğimde ya üstümden düşecek ya da hafifleyecek ki umurumda olmayacak” (5). Burada Jo cinsiyet ötesi bir benzetme kuruyor. Deniz İhtiyarı, Sinbad’ın adada karşılaştığı ve Sinbad’dan kendisini sırtına alarak nehirden geçirmesini istediği bir yaşlı erkek.
Deniz İhtiyarı bacaklarını Sinbad’ın boynuna dolar ve onun sırtından inmez. Uyurken bile bırakmaz genç erkeği. Neyse Sinbad ona şarap içirir, onu gevşetir ve kurtulur bu yaşlı adamdan. Rivayete göre Deniz İhtiyarı sırtına bindiği genç erkeklerin boynuna bacaklarını dolar ve sonunda onları boğarmış. Öldüremediği tek genç erkek Sinbad. Jo’nun kendisini Sinbad’la, March halayı Deniz İhtiyarı’yla özdeşleştirmesi oldukça abartılı bir yorum.
Yaşlı kadın canavar mı?
Bu durumda March halanın kitapta “canavarlaştırıldığını” söyleyebiliriz. Bu imge Meg’i öylesine etkiler ki hayatı boyunca çalıştıktan sonra yaşlı bir kadın canavara dönüşmek zorunda kalacağı düşüncesi onun kurban rolüne girmesine yol açar: “Bütün ömrümü çalışarak, arada sırada azıcık eğlenerek geçirip sonunda yaşlı, çirkin ve huysuz bir kadın olup çıkacağım, çünkü yoksulum ve diğer kızlar gibi eğlenemiyorum. Ne yazık!”(6).
Yaz ayları geldiğinde March hala yazlığa giderken son dakikada arabadan başını çıkararak “Josephine acaba sen…” diye seslenir ama kız bu çağrıya yanıt vermez, koşarak kaçar. Bu durumu öğrenen Beth “Zavallı Jo! Sanki peşinden ayılar kovalıyormuş gibi geldi eve” der (7).
Böylece bir kez daha hayvanlaştırılan March hala az sonra da Amy tarafından vampire benzetilir. Canavar ve ayı imgeleri yetmemiş olacak ki bir de vampire benzetilir ve böylece üçgen tamamlanır.
Dedikoducu yaşlı komşu kadın
Komşuları Bayan Crocker geldiğinde kızların keyfi kaçar. Yazar onu şöyle tarif eder: ”Bu hanım, keskin burnu ve meraklı gözleriyle her şeyi gören ve gördüğü her şeyin dedikodusunu yapan, sıska, sarı benizli bir kız kurusuydu” (8). Yine de kızlar yaşlı ve yoksul olduğu için ona iyi davranmaya çalışırlardı. Kremalı çilek hazırlayan Jo, çileklere şeker yerine tuz koymuştu ve olayın vahametine hep birlikte gülmüşlerdi. Dahası “dırdırcı” adını taktıkları Bayan Crocket de gülmüştü bu duruma. Yaşlı bir kadının hoşgörülü olmasına kızlar da yazar da şaşırır. Her şeyi eleştiren bu kadın nasıl olup da şeker yerine tuz konmasına böyle gülmüştü?
March Hala çok mu kötü?
Tekrar March halaya dönelim. Babaları hastalandığında anne bir not göndererek durumu bildirir ve ondan borç para ister. Hala parayı verir ama mektuba öğütlerini de ekler. Notunda Bay March’ın orduya katılmasını saçma bulduğunu, bir dahaki sefere onun sözünü dinlemeleri gerektiğini vurgular. Bayan March, kızlarının halasının, “Ben dememiş miydim” tavrından hiç hoşlanmaz ve notu ateşe atar, parayı cebine koyar. Savaşa gitmemeyi önermesi savaş karşıtlığının bir göstergesi olabilir mi? Bu konu gündeme gelmez.
Annenin yokluğunda Beth kızıl olur. Büyük ablalar ve Hannah hastalığı geçirmeyen Amy’nin, March halaya gitmesi gerektiğine karar verirler. Amy “sıkıcı ve aksi” olduğu için halasına gitmek istemez. Gerçekten March hala kendisine 60 yıl önce öğretilenleri küçük kızcağıza öğretmeye kalkar. Amy kendisini aksi bir örümceğin ağına düşmüş gibi hisseder. Evde yapılacak o kadar çok iş vardır ki Amy durmadan çalışır. Toz almak, köpeğin tüylerini taramak ve gümüş kaşıkları ve çaydanlığı ovmak gibi işleri vardı bu küçük kızın. Üstelik aşçı da yaşlı köpek de huysuzdu. Bu kadar zengin olan yaşlı kadının yaşlı hizmetçisi de vardı. Neden bu küçük kız o kadar çok iş yapıyordu?
Aslında March hala doğru olanı yaptığına inanıyordu. Yoksa yaşlı bir kadının tümüyle kötü ya da iyi olması olanaklı mı? Her yaptığının Amy’nin iyiliği için olduğuna inanıyordu. Turkuaz yüzüğünü ona hiç düşünmeden verdi. Yüzük onun küçük parmaklarına bol geldiği için ikinci bir yüzüğü de koruyucu olarak yerleştirdi o küçük ve zayıf parmağa. Yüzüğün Amy’ye verileceğini hizmetçi Esther müjdelemişti. “Ah kuzu gibi olurum, yeter ki o güzel yüzüğü bana versin. Ne olursa olsun March halayı çok seviyorum,” (9) demişti Amy. Huysuz da olsa birini ona yüzük vereceği için sevmeyi çocuklara öğretmemek gerekir. Yüzüğün kendisine verileceğini öğrendikten sonra Amy, “bir itaat abidesi kesildi,” diyor yazar aynı sayfada. Koşulsuz sevgi varken yüzüğün karşılığı olarak birini sevmek benim aklımın aldığı bir şey değil.
Son söz
March hala savaştan dönen erkek kardeşini görmek için eve geldiğinde Meg’i, onu içten içe seven Bay Brooke ile konuşurken yakalar. Aslında onun görmek istediği savaştan dönen erkek kardeşiydi kuşkusuz. Yüzü pancar gibi kızaran Meg’e “burada neler dönüyor?” (10) der. Aslında Meg de Bay Brooke’a karşı ilgisiz değil ama ilgisizmiş gibi yapıyor. Yoksa yüzü neden kızarsın? March halayı da öfkelendiren şey bu ilgiyi anlamış olması. Bastonunu yere vurarak Meg’i akıllı olması konusunda uyarır ve bu öğretmenle evlenirse mirasından onu mahrum edeceğini söyler. Meg kararlı olmayı başarır ve mirasla ilgilenmediğini büyük kararlılıkla vurgular. March hala kardeşini görmeden kapıyı Meg’in suratına çarparak büyük bir öfkeyle arabasına binip uzaklaşır (11). Yazar, March halaya içindeki iyiliği sergilemesine izin verdiği için pişman olur ve onun küsmeye meraklı Ben’ini yeniden ve son kez ortaya çıkararak kitabı bitirir. Okuyucu da onun turkuaz yüzüğü hiç düşünmeden Amy’ye verdiğini unutur. Böylece kitaptaki yoksul ya da zengin yaşlı kadınlar huysuz, inatçı, acımasız, dedikoducu olarak tanımlanır.
Annenin ve büyük kızların yükü ağırdı. Yoksulluk ve babanın yokluğu yaşamı kimi kez katlanılmaz kılıyordu. Kadınlar bu güçlüklerle başa çıkmaya çalışırken yaşlı kadınların da ayrı bir “sorun” olarak gösterilmesi kitabı okuyan çocukların olumsuz bir yaşlı kadın imgesi oluşturmalarına yol açabilir. İlerde kendileri de yaşlanacak olan genç ebeveynlerin farkındalık yaratma konusunda çocuklarına yardım etmeleri güzel olacak.
Öneriler
- Yaşlı ve çocuk kitaplarına dair diğer yazı için: Bilge ve Yaşlı Nehir
Kaynakça
- Silverman, K. (1988) The Acoustic Mirror: The Female voice in Psycoanalysis and Cinema. Indiana University Press, 72.
- Alcott, L. M. (2021) Küçük Kadınlar. Çev. C. Serbest. İş Bankası, s. 2.
- 2021, s. 53.
- 2021, s. 29-30.
- 2021,s.49.
- 2021, s. 50.
- 2021, s. 149-150.
- 2021, s. 157.
- 2021, s.263.
- 2021, s.313.
- 2021, s. 316.
