Ahmet Telli’nin “Arkadaşlık Günleriydi” Şiiri ve Yaşlılığı

-Tekin Ayyılmaz’ın anılarda ve fotoğraflarda kalan arkadaşlığına- 

Kısacık ömürlerine devrimler sığdıran / Arkadaşlar arkadaşlar arkadaşlar

Yaşamak ağır geliyor artık mezarlarınıza / Karanfiller bırakıp dönerken her defa…(1).

de, bir itiraf düşüyor şimdi payıma 

“-Sonra işte yaşlandım” (2).

Hoşça kal ey hayat, bütün ömürler / Gibi bitiyor işte bizim de ömrümüz

Bir vedâ divanının solgun sayfalarıdır / Dökülen bu yaprak ve bir kadının

Dünyada bıraktığı dağınık hâtıralar (3).

Yaşlılık dediğimiz şey iş yazıya, şiire gelince büyük ölçüde geçmişin değerlenlendirilmesine, çocukluk ve gençliğe olan ilgiye ve ikisiyle de kurulan ilişkiye dönüşür. Şiir yazanın baştan beri geçmişi yazdığını ve o geçmişten bugüne ve geleceğe ilişkin çıkarımlar yapmaya çalıştığını düşünürsek bu geçmiş ilgisini anlayabilir ve gerekli bulabiliriz. Kaldı ki şiir yazanın bugünü anlama çabası onu ister istemez geçmişe gönderir.

Çünkü bugünü anlamak ve anladığımız ölçüde karşı çıkmak daha doğrusu direnmek için bir karşılaştırmaya ihtiyacımız var. Bu karşılaştırma ise ancak geçmişle bugün arasında olabilir. Bu büyük ölçüde geçmişin yaşanmış bir deneyim olması ve daha fazla insani bulmamızla yakından ilgilidir. Aynı şekilde geçmişin daha çok çocukluğumuz, gençliğimiz ve o dönemlerde duygu değerleriyle ilgili olması çok önemlidir: adalet, vicdan, özgürlük, aşk, arkadaşlık, kardeşlik, dayanışma, yardımlaşma, eşitlik ve birlikte yaşama vs.

Kuşkusuz geçmişe duyulan ilgi yakın dönemleri de içerse de zamanla eskisinden daha yoğun olarak uzak geçmişe yönelir. Uzak geçmiş dediğimiz şeyse şiir yazanın çocukluğuna, ilk gençliğine ve daha sonraki gençliğine denk gelir. Eğer şiir yazan bir köken talebi içindeyse bunun uzak atalara kadar gitmesi de mümkündür.

Yaşlılarda çocuk izleği

Bu ilgiye bağlı olarak bir daha tekrarlanmasının mümkün olmadığı bir deneyim olarak kabul edebileceğimiz çocukluk neredeyse bütün izlekleri belirleyen bir temel dönem haline gelir. Şairlerin pek çoğu çocukluğun o özgürlüğüne ve doğallığına bağlı kalarak, bugünü, çocukluğu üzerinden anlamaya çalışır. Bu noktada şiir yazanın etrafı dediğimiz şey de insanın birbirine eklenen hatta iç içe geçen bu üç döneminin oluşturduğu bir şeydir.

Nobert Elias yaşlıların çocuksu davranış biçimlerine döndüklerini ve iktidar mücadelelerini de çocuklar gibi yönettiklerini söyler (4) Yine de insanın davranışlarına da yansıyan çocukluğunu tıpatıp yaşaması pek mümkün ve anlaşılır olamayacağına göre şairin yazdıklarıyla kendisini geçmişe yöneltmesi ve yazdığı şiiri de bunun anlatıcısı kılması muhtemeldir. Yanı sıra çocukluğun eleştirelliği de burada başka bir kışkırtıcı olgudur. Fazladan Alzheimer hastalarının uzun bir dönem yalnızca çocukluklarını hatırlaması da çocukluğa dönmenin başka bir boyutu olarak buraya düşülmesi gereken başka bir nottur.

Söz konusu yönelmenin doğal olarak bugüne dönük bir şikayetlenmeye ve daha ileri de acımasız bir eleştiriye, karşı çıkmaya, reddetmeye dönüşmesi de ihtimal dâhilindedir. Bu ilgi nostaljik özellikler gösterse de yalnızca geçmişe duyulan özlemle açıklamaktan yana değilim. Aslolan ve öne çıkarılan başta sözünü ettiğim karşılaştırma ve bundan çıkarılan sonuçlardır. Bu çocukluğu ve ilk gençliği yeniden oluşturmak değilse de belki yazı ve şiir üstünden bir kez daha yaşama ve deneyimleme olarak anlanabilir, kabul edilebilir.

Bugün yetmişini, seksenini devirmiş çoğu şair için geçmiş ve orada yaşanan “mutlu zaman’” olarak çocukluk, ötekiyle ihtiyatla ama birlikte yaşanan bir dönemdir. En azından çocukların ayrım ve ayrılıkların farkında olmadığı, büyük ölçüde ahalilerin dünyası olarak kabul edebileceğimiz bir dünyadır çocukluk. Ayrıca çocuklukta dededen, nineden yani atadan bir masal, bir hikâye gibi dinlenen bir geçmiş de vardır. Geçmişte aynı coğrafyada; şehirde, kasabada, köyde yaşamış ahaliler ve onların hikâyeleri de insan zihninde kendine bir yer bulur.

Çocukluk ve ötekiler

Konu etnisiteye, eskilerin deyişiyle çokluklara/azınlıklara, o öteki denilen ahalilere gelince de bu çocukluk/geçmiş daha çetrefilli hale gelir. Çünkü çocuk kendisi yaşamış olsun olmasın yersiz yurtsuzlaştırma, mübadele, tehcir, sürgün, pogrom (yıkın), soykırım, savaş gibi olguların ya tanığı olmuştur ya da anlatılanlar üstünden kendini çoktan taraf ilan etmiştir. Atalarından dinlediği bu olguları unutması pek mümkün değildir. Belleğinde bu olguları tutacaktır artık.

Bu tür olgulara duyulan ilgiyi çok kültürlülükten (Ermeni, Rum, Kürt, Çerkez), çok seslilikten ve çok renklilikten yana olan Edip Cansever, Cemal Süreya, İlhan Berk, Ece Ayhan, Ahmet Oktay, Mehmet Müfit, Ahmet Telli, Ahmet Arif gibi şairlerin şiirlerinde görürüz.

Şairlerin ataları Türkiye’ye sürgün edilmiş ya da gelmek zorunda kalmıştı. Uzak/yakın atalarının pek çoğu Karadeniz’in karanlık sularında ölmüştü.  Bu yüzden sağ kalanlar balık ve deniz ürünleri yemezlerdi. Memleketin dört yanına yerleşenler arasında Çetin Öner, Ahmet Telli, Leyla Şahin, Suca Dündar, Ruhan Mavruk, Emirhan Oğuz, Mesut Aşkın, Murat Esmer gibi Çerkez şair ve yazarlar vardı. Özellikle Çetin Öner ve Ahmet Telli yaşanan kader ve kederi söz konusu ettiler. Bu andığımız şairler politik bilinçlilikle solun ve solcuların yaşadığı trajedileri de bireysel ve toplumsal düzeyde şiirlerine dâhil ettiler.

Etnisiteye, çok kültürlülüğe, çok renkliliğe ve çok sesliliğe bunların oluşturduğu melezliğe olan ilgime rağmen şair ve yazarları etnik kimliklerini belirterek ele alma konusuna her zaman ihtiyatlı oldum. Ama Çetin Öner, Ahmet Telli gibi Çerkez şair ve yazarlara ve onların şiirlerine, roman ve yazılarına bakarak işin bu boyutunu da tartışmaya dâhil etmeyi gerekli ve önemli buluyorum.

Ahmet Telli’nin hayatı

Ahmet Telli 2 Aralık 1946 Eskipazar (Çankırı) doğumlu bir şairdir ve -ömrü uzun olsun- şimdilerde yetmiş yedi yaşındadır ve uzun yıllardır Ankara’da yaşamaktadır. Önce Hasanoğlan ve Pazarören öğretmen okullarında parasız yatılı okuyup dört yıl öğretmenlik yaptıktan sonra Gazi Eğitim Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’nü bitirmiş sonra farklı yerlerde Türkçe öğretmenliği yapmış ve 12 Eylül’de tutuklanmış, bir süre cezaevinde yatmış ve öğretmenliğine de son verilmiştir.  Ahmet Telli daha sonra yayıncılık yapmış ve farklı yayınevlerinde çalıştıktan sonra öğretmenliğe tekrar geri dönmüş ve emekli olmuştur. Ahmet Telli’nin ilk şiiri 1961 yılında yayımlanmıştır.

Çoğumuz gibi o da yaşlılığında halkların yaşadığı trajedilere tanık oldu. Bu trajediler hiçbir zaman sona ermemiştir ve erecek gibi değildir. Kuşkusuz bu trajedilerin en başında şairin kendi halkının sürgünlüğü vardır. Onu ilk şiirlerinde ve kitaplarında altmışlı, yetmişli yılların sol ve toplumsal dünyası, gençlik mücadelesi, orda yaşanan trajedi ve kırımlar (katliam) yer alır.

Aslına bakılırsa seksen öncesinin temel özelliklerinden biri onca ölüme, öldürmeye rağmen yaşanmasını izin verdiği insanilik ve arkadaşlıklardır. Hüseyin Peker’in aynı yıllarda yazdığı şiirlerinin yer aldığı kitaba İnsan Arkadaşınındır adını vermesi de tam da bununla ilgilidir (5).

Byung-Chul Han’ın “ama arkadaşlık gerçekte bir hikâyedir.” demesi de tam da bu dünya ile ilgilidir (6). Hayattan kalanın yapması gereken, bu hikâyeyi zihinde tutmak şiire ve yazıya dökmektir. Altmışlı, yıllarda ilk gençliğini ve gençliğini yaşamış sol dünya ve gençlik mücadelesi içinde yer almış pek çok insan için bu hikâyeler hem değerli hem de umut verici bir şeydir.

Şairlerin acısı

Ama Barış Pirhasan’ın dediği gibi “tarih kötüdür” (Yeni Türkü, 1981) Herkes gibi Ahmet Telli’nin de arkadaşlarının çoğu ya öldürülmüş (Metin Altıok, Behçet Aysan, Uğur Kaynar, Asaf Koçak…) ya da ölmüştür. (Çetin Öner, Azer Yaran, İsmail Mert Başat, Adnan Azar, Salih Bolat, Ahmet Erhan, Adnan Satıcı, Mehmet Çetin, Emir Ali Yağan…) Anneler, babalar ve daha başkaları da ölmüştür ve dünyada insan ve başka canlılara yönelik katliamlar, pogromlar, soykırımlar, sürgünler sürmüştür, sürmektedir. Bütün bunlardan bize kalan acıdır ve o acıyı paylaşmaktır.

Ne var ki ölüm ve öldürme karşısında bizim hatırda tutmak ve anlatmak dışında başka bir seçeneğimiz de yoktur. Ölenlerin ve öldürülenlerin hayatta kalanlardan muhakkak alacağı vardır ve bu ödenmelidir. Bu yüzden onların hayaletini zihnimizde/ yanımızda tutar, şiir ve yazımızda dolandırırız. Bu onları anmak kadar borcumuzu ödemektir.

Bu noktada öne çıkan/çıkarılan aşk vurgusuna rağmen Ahmet Telli’nin şiiri altmışlardan bugüne trajik tarihimizden başka bir şey değildir. Ama bu belirtilmelidir ki aynı zamanda insanlığın ve insan olmayan canlıların trajik tarihidir. Aşk, aşklar da yaşanmışsa onlar da bu tarihin içinde bir yerlerdedir. O bunu yani mücadeleyi bir serüven olarak kabul ederek romantikleştirmeye çalışsa da aslında bu kelimenin tam anlamıyla ölünceye kadar sürmesi mümkün bir mücadeledir.

Ahmet Telli gibi politik bilincini ve bu temelde verdiği mücadeleyi yazdığı şiirden ayrı düşünmeyen, sosyalist gerçekçi ve anti-otoriter şiirden etkilenen şairler vardır. Onlar için bu trajik geçmiş yazdığı şiirin başat bir izleğidir. Bunun dışında şiirde “devrim” imgesi de vardır.

Ahmet Telli’nin daha çok sol özellikler gösteren ama bireyliği de kollayan Yangın Yılları (1979), Hüznün İsyan Olur (1979), Dövüşen Anlatsın (1980), Saklı Kalan (1981), Su Çürüdü (1982), Belki Yine Gelirim (1984), Çocuksun Sen (1994), Barbar ve Şehlâ (2003), Nidâ (2010), Bakışın Senin (2016) ve Arkadaşlık Günleriydi (Everest, 2023, İstanbul) kitaplarında yer alan şiirleri şairin yaşlılığa giden yolu şiirlerle döşendiğini göstermesi açısından da önem arzetmektedir. Üstelik itiraf edilen yaşlılığa bağlı olarak bir vedânın hazırlıklarına da çoktan başlanmıştır.

Şairin vedâsı

Bu noktada 2018’de yayımlanan toplu şiirlerine ad olarak Vedâ Divânı’nın seçilmiş olması da bu ayrılık hazırlıkları ile ilgilidir. Aynı bilinçle Bakışın Senin kitabının ilk bölümünün adı da Vedâ Divânı olmuştur. Bu orda da kalmamış Arkadaşlık Günleriydi’nin son şiiri olan Bencileyin Gazel adlı şiirde ayrılığın altı bir daha çizilmiştir. Telli Ahmet söyledin söyleyeceğini sencileyin / Kalırsa kalmış olsun biter mi söz dediğin (7).

Arkadaşlık Günleri’nin ilk bölümünün birbirinin devamı ve Arkadaşlık Günleriydi adını taşıyan üç şiiri hem yaşlılığa hem geçmişe hem de arkadaşlarına dönük vurgusundan dolayı ayrıca ele alınmayı hak ediyor. Ki şiir, şairin kendine seslendiği “Yaşlandın adamım dev-genç mitingi sandın yağmuru” dizesiyle başlıyor (8). Arkasından geçmişe dönük bir değerlendirme geliyor:

Sen o zamanlar hâlâ olduğun gibi şimdi / Sen o zamanlar aşkları uzun sürer sanarak

Sen o zamanlar kadife pantolon hâki parkanla / Sen o zamanlar kalbine söz dinletemediğin

Sen o zamanlar sırılsıklam kır ve şehir.

Ama geçmişe dair asıl belirleyici olanın arkadaşlık günleri olmasıdır. Bu miting alanlarında, dergi bürolarında, sokaklarda, cenaze törenlerinde, bekâr odalarında yaşanan ve kendini kalıcı hale getiren arkadaşlıktır. “O zamanlar arkadaşlık günleriydi adamım” (9).

Kuşkusuz burada geçmişe yönelik bir özlem duygusundan çok arkadaşları ve arkadaşlıkları anma söz konusudur. Ama ondan daha çok farklı nedenlerle yaşanan, günümüzde pek çok kişinin yaşadığı yalnızlıktır. Yalnız bırakılmaktan ötürü dünyaya dönük bir eleştiri vardır.

Biraz daha geriye ve çocukluğa gidildiğinde ise Çerkez ahalilerinin ata ilgisi ortaya çıkacaktır. Ki, Ahmet Telli şiiri boyunca yazdıklarında atların, tayların dolanıp durmasına izin vermeyi arzu edecektir.

Çerkezlerin çocukluğu at ve tay demektir. Bunu Çetin Öner biyografik romanı Dağlara Yazılıdır’ın daha ilk satırında şöyle yazacaktır: “Ben o zamanlar kendimi rahvan bir tay sanırdım” (10). Çetin Öner’in kitabının başındaki ithaf ise bu konuda daha vurucudur: “Simone Först için… O ki, atların dilinden anlar” (11). Çetin Öner’in ölümünden sonra yayımlanan Seçme Şiirler’inde de ata olan ilgisi izlekler arasında en önde gelendir.  Ahmet Telli at ve taylar konusunda Çetin Öner’le benzer duygulara sahiptir ki şu dizeleri yazmıştır:

Safkan bir yarış atı cesur ve mahir üstelik / Binicisiyle ‘çelişik birlikte’ her uzun koşu

Yılkıya bırakılmış anılar dönüp gelirse bir gün kapına / Ki su çatlağı bulur son söz arkadaşlarındır (12).

Safkan yarış atı gibi cesur ve mahir olunan günler geride kalmıştır. Şiir  yaşlılığı ve sağlık sorunlarını vurgulayarak devam eder. /Arsız polenlerin fısıltısı; yaşlılar baharda ölür/ Yorgunsun adamım nabzın külüstür bir saat/. Bütün trajik hikâyeler yani kaybedilenler, kaybolanlar bir biri ardına sıralanmıştır da sözün sonu da yine arkadaşlık günlerine getirilmiştir:/Ve arkadaşlık günlerine/ Ve bir gün bir ölüm haberindeki kendi adına…/ (13).

Özetle ellilerde, altmışlarda, yetmişlerde ilk gençliğini ve gençliğini yaşamış olanlar için öne çıkan arkadaşlık ilişkisidir. Bu yaşlılık döneminde yazılan şiirlerde de arkadaşlığın öne çıkmasını sağlar. Ki, özellikle Ahmet Oktay, Sina Akyol, Ahmet Erhan, Ahmet Telli, Hüseyin Peker gibi şairlerin şiirlerine baktığımızda baştan beri arkadaşlık duygusu ve düşüncesinin hep ön planda olduğunu, öne çıktığını görürüz. Unutmadan: söz konusu şairlerin büyük çoğunluğunun gençliğini Ankara’da yaşadıklarının notunun da buraya muhakkak düşülmesi gerekir.

Ölenler, öldürülenler yaşayanların ortak geçmişidir/kaybıdır, ama en çok acısıdır. Yaşlılık onlara yakınlaşma duygusu ve düşüncesini çoğaltsa da aynı yaşlılık unutma korkusunun da nedenlerinden biridir ve bu daha acı vericidir. O zaman yaşamak ağrısıyla acıyla ya da değil unutmamak/unutturmamak için yazmak gerekir: O Kısacık ömürlerine devrimler sığdıran arkadaşları. Öte yandan yaşlılığın getirdiği unutkanlık belleği zorlar.

Son günlerde unutup gidiyorum fincandaki / Kahveyi, oturduğum evin kapı numarasını,

Yaşadığım şehrin ne kadar az tanıdık ve gri / Olduğunu fark ediyorum yıllar geçtikçe

Şimdi yüzler silinip gidiyor birer birer / Fotoğraftakiler kimlerdi çıkaramıyorum

Vedâ ediyor sanki herkes sitemkâr eda ile(13).

de, bir itiraf düşüyor payıma

“-sonra işte yaşlandım”.

Öneriler

• Seçil Büker’in Melisa Gürpanır şiirleriyle ilgili iki yazısı: Melisa Gürpınar’ın yaza kavuşamayan sandalları ve kayıkları, Gönderen Seçil Büker: Melisa Gürpınar Eliyle Yağmur’a.
• Meltem Ağrikli’nin yazısı için: Melisa Gürpınar’ın Kadın Yazısı.
• Seçil Büker’in Bilge Karasu yazısı için Çerçevesiz Fotoğrafın Küçülen Yaşlı Kadını yazısını ziyaret ediniz.
• Halim Şafak’ın “sonra işte yaşlandım”  ve sonrasında Gülten Akın’ın yaşlılığı yazısı için tıklayınız.
• Ahmet Oktay’ın şiirlerinde yaşlılık imgelerini okumak isterseniz: “En sadık imgeler” ve Ahmet Oktay’ın yaşlılığı.
• Film ve romanlarda yaşlılık imgeleri için Kategoriler bölümümüzü ziyaret ediniz.
• Film Değinilerimize bakmadan geçmeyiniz.
• Bize katılmak ve kendi yazılarınızın Sineyaşlılık sitesinde yayımlanmasını isterseniz, koşullarımız için Yazı Gönderme sayfasına bakmayı unutmayınız.

Kaynakça

1. Ahmet Telli. (2016). Bakışın Senin. İstanbul: Everest, s.81.
2. Telli, 2016, s.15.
3. Telli, 2016, s. 15.
4. Elias, N.(2023). Ölmekte Olanların Yalnızlığı Üzerine. (Çev. O. Ekinci). İstanbul: İletişim, s. 82.
5. Hüseyin Peker. (1997). İnsan Arkadaşınındır. İstanbul: YKY.
6. Byung-Chul Han. (2021). Yeryüzüne Övgü: Bahçelere Bir Yolculuk. (Çev. N. Ermiş). İstanbul: İnka, s.61.
7. Telli, Ahmet. (2023). Arkadaşlık Günleriydi. İstanbul: Everest, s. 10
8. Telli, 2023, s.11.
9. Telli, 2023, s.11.
10. Öner, Çetin. (1984). Dağlarda Yazılıdır. İstanbul: Can, s.9.
11. Öner, 1984, s. 10.
12. Telli, 2023, s.12.
13. Telli, 2023, s.1
14. Ahmet Telli. (2016). Bakışın Senin. İstanbul: Everest, s. 81.
15. Ahmet Telli. 2021). Vedâ Divânı. İstanbul: Everest, s.15.