yaşlanma

Dinleme herkese, sahip olduklarını geri verir.

Bugün çok şey duyuyoruz, ancak başkalarını dinleme, onların dillerine ve acılarına kulak verme yeteneğini giderek daha çok yitiriyoruz (1).

Byung-Chul Han

Bir zamanlar şairler arasında ruhen “en gencimiz” İlhan Berk’se (1918-2008), “en yaşlımız” da Ahmet Erhan’dı (1958-2013). İlhan Berk dünyayla ve daha özelde yabanla kurduğu ilişkiyle gençliği, Ahmet Erhan ise yaşlılığı, ölümü ve acıyı çağrıştırır.

Ahmet Erhan için dünya ve orada yaşıyor olması her şeyini belirleyen temel sorundu. Bu yüzden ruhsal olarak fazlasıyla yaşlı bir şairdi.

Bu nedenle Norbert Elias’ın sözünü ettiği gençlerin yaşlılarla özdeşleşmekte yaşadıkları güçlüğü Ahmet Erhan yaşamadı (2). Yaşlılarla özdeşleşti ama bu fazlasıyla taşınması ve kabullenilmesi zor bir yüktü.

Kronik bir yalnızlık

Ahmet Erhan çocukluğunu bir yana bırakırsak neredeyse ömrünün sonuna kadar dünyayla kurmadığı/kuramadığı ve halli mümkün olmayan bir sorun haline gelen kişiselliğiyle (yani tam bir bireylikle/kişisellikle) hayatını yaşamaya çalıştı.

Başka bir deyişle onun özgünlüğü kronik bir yalnız olmasından kaynaklanır.

Yalnızlığa çaresizce tutunurken tam da Norbert Elias’ın sözünü ettiği ölmekte olanların yalnızlığını bunalımlı ve acılı biçimde yaşadı. Yalnızlık aynı zamanda dışlanmış ya da öteki olmaktır.

Yoksa genç bir şair şiirini niye bir feryatla/çığlıkla kursun: /Göreceksen şimdi gör beni/ Çünkü tabutlar ışık geçirmez (3).

Norbert Elias “zaten yaşlanmak, çoğu zaman yakın aile dışındaki, duygusal bağların da giderek yok olmasını beraberinde getirir” der (4). Ahmet Erhan bunu tersine çevirdi. Dünyayı ve çevresini kabul ederek duygularını çevresine yöneltmekle kalmadı, duygularının ve çevresinin hikâyesini de yazdı.

Ama bu ne yazık ki onun öteki olarak yaşayıp gitmesine pek bir şey yapamadı. Hatta yalnızlığını ve ötekiliğini fazlasıyla çoğalttı. En yakınındakiler, en yakını bildikleri bile onu ötekileştirdiler.

Alkole yani “bireyliği çoğaltma araçları”na yakın duran ve bunu savunan hayatını hem kendine hem de şiirine yönelik yönelik bir dışlama aracı haline getirdiler. /Akşam. Alkol. Bir uyusam/ Bir uyusam gökyüzü yorgan olacak/ Soluğumu bir üflesem/ Dünyanın bütün metropollerinde yangın çıkacak/ Yanımda kibrit çakmayın/ Kanımdaki alkol ateş alacak…/ (5).

Ahmet Erhan aşağıdaki başlıkla yalnızlığa seslenir (6).

Yalnızlık, yalnızlık bari sen elimden tut

Bütün bunlar dünyaya yönelik acımasızca yapılan bir saldırının kışkırtanı olsa da Ahmet Erhan bu noktada daha çok kendine saldırmaya ve yalnızlığının hesabını kendinden sormaya yöneldi. /Sevgili hayat!/ Yenilmek aşinamdır ölümüm günah/ Vurun şaire, tüyü bitmedik şiirler yetim kalsın/ (7).

Yazdıklarına iyice işlemiş ölüm, yalnızlık, ayrılık gibi duygulara rağmen dünyaya ve etrafına sevgiyle ve neredeyse hastalıklı bir biçimde bağlanmaktan da geri durmadı.

Ama bunu yaparken yalnızlığının yani neden yalnız olduğunun, neden yalnız bırakıldığının bağlı olarak dışlanmanın hesabını kendisine, dünyaya ve hayata sordu.

Çünkü ruhsallığın ürettiği yalnızlık insanı hem yaşlılara hem de ölüme yaklaştırır. O öleceğini gençken farkına vardı ve bunu sorun haline getirdi.

Usul bir sesle her şiirin sonunu “sesime ses verin” dercesine bitirme konusunda tereddüt etmedi. Ölümle bitmesi muhtemel olan acı ve yalnızlık için şiir yazdı. /Burda, bir Ahmet Erhan var uzakta/ Defterini dürmüş ve Bingöl’de bir dağ köyü kadar yalnız/ Aylardır aramadınız, yolları da kapanmadı/ Ayakizleri betonlarınızın üzerinde saklıdır/ (8).

Ahmet Erhan’ı acının son şairi yapan da bu yalnızlık, yalnız bırakılmışlıktır, saygıyla ötekileştirilmektir.

İşin burası Byung-Chul Han’ın altını çizdiği gibi acının artık ve yalnızca tıbbın konusu haline gelmesiyle de yakından ilgilidir (9). Nerden gelir, nereye gider bu acı/ Yüreğime yağar bardaktan boşanırcasına/ Kâğıtlar alıp götürür onu/ Bir akşamüstü, alacakaranlıkta (10).

Böylelikle Adorno’nun “ancak acı paylaşılabilir” dediği zamanlar da çok gerilerde kalmıştır (11). Ahmet Erhan’ın bu hali, hem hayatında hem de şiirinde ölüm isteğinin dolanıp durmasına yol açtı.

Kimden öğrendin ölümü?

Ahmet Erhan’ın dünyaya dönük tutumu Edip Cansever’in şu dediğinde gizlidir: “Evlat ne çok bahsetmişsin, daha gençsin oysa kimden öğrendin ölümü…” (12).

Öyle bir yerde durdu ki gençliğim

Aldığım her soluk yaşlılığa sızar (13).

Ahmet Erhan’ın yaşlılık karşısındaki durumunu Byung-Chul Han’ın şu cümlesiyle de açıklayabiliriz: “Yaşlı olamadan yaşlanırız” (14).

Bunun acıyla ve çaresizce yaşanan bir hayat ve erken gelmiş ya da yaşanan bir yaşlılık olduğunu söylemek mümkündür. Belirleyici olansa insanın hem kendi hem de başkalarının acısıyla kurduğu ilişkidir. Onu tekrarla acının son şairlerinden biri yapan şey de kurduğu bu ilişkide yatmaktadır.

Bu noktada Byung-Chul Han’ın “Acı yetenektir” (15) demesini acaba nasıl anlamalıyız?

Onun şiirini kendi ve ötekiyle kurduğu ilişki ve acı belirledi.

Acı ise hem geçmişle hem de bugünle kuracağımız ilişkiyi sorunlu hale getirir ve geleceği etkiler. Öte yandan başkalarının acısıyla kuracağımız ilişki ve onların acısını paylaşma paylaşma bizi daha insani kılar.

Buraya kadar belirttiklerimizin en somut örneklerinden birisi Ahmet Erhan’ın 1983 yılında yazdığı Yaşlı Adamlar şiiridir. 1984 yılında yayımlanan Zeytin Ağacı kitabında yer alan bu şiiri 1958 doğumlu şair daha 25 yaşındayken yazdı.

Akşamdır, yaşlı adamlar oturur kahvelerde

Dünyaya sanki söylenecek son bir sözleri kalmıştır (16).

Bu dizeler yaşlı erkeklerin yaşama mekânlarının evden çok kahvehaneler olduğunu vurgular.

Parklar ama daha çok kahvehaneler başka biriyle karşılaşma, başkasına bir şeyler anlatma ve başkasını dinleme mekânlarıdır. Kahvehaneler, yaşlı erkeğin ev dâhil her yerde yaşadığı yalnızlık ve yalnız bırakılma ve dışlanma karşısında neredeyse son seçenek ve çaredir. İşe yarayıp yaramadığı da belirsizdir.

Ahmet Erhan bu anlatma arzusunu /Dünyaya sanki söylenecek son bir sözleri kalmıştır/ dizesi ile çarpıcı bir şekilde belirtir. Yaşlının sözünün dinlendiği günler geride kalmıştır. Onlar da kasabalarda birbirlerine anlatmak ve birbirlerini dinlemek için kahvehanelere doluşmuş günün büyük bir bölümünü orda geçirir olmuştur.

Yaşlıyı birileri dinlemeli

Yaşlıların ve yaşlılığın en belirgin ve öne çıkan özelliği başkalarına anlatma ve başkaları tarafından dinlenme arzusudur. Zaman daralmıştır ama anlatılacak da çok şeyi vardır yaşlının. Çünkü yaşanmakta olan bir hayatın son dönemi ve deneyimler muhakkak anlatılmalıdır yani paylaşılmalıdır.

Bu aynı zamanda ölüm karşısında en azından söz düzeyinde bir şey bırakma ve böylelikle kalıcı olmayla ilgilidir. Ama bunun için dinleyecek biri/leri gereklidir. Yaşlılar da bu dinleyicileri yine yaşlıların sabah ve akşam toplandığı kahvehanelerde bulabilirler.

Byung-Chul Han dinlemenin edilgen bir eylem olmadığını söyler. “Dinleme bir hediye, bir verme, bir ihsandır. Öncelikle ötekinin konuşmasına yardımcı olur” (17).

Buradaki dinlemeyi neredeyse şifa dağıtıcı yani tedavi edici bulur. Ona göre “dinleme politik bir boyuta [da] sahiptir. Bir eylem, ötekilerin varlığına ve aynı zamanda onların acılarına etkin bir katılımdır” (18).

Byung-Chul Han belirttiklerine bakarak Ahmet Erhan’ın daha yirmi beşinde yaşlılarla ruhsal yakınlıklar kurduğunu hatta yaşlıların yalnızlıklarını anladığını, bu yalnızlığa dâhil olduğunu ve şiiriyle bunu ifade etmeye çalıştığını söyleyebiliriz.

Bu aslında şairin kendini öteki olarak görmesi bir yana ötekilerden biri olma ihtimalini de gözeterek ilişki kurma arzusuyla yakından ilgilidir. Ama daha da önemlisi Ahmet Erhan herkesin bir şekilde kendisiyle, kendi acılarıyla, kendi kaygılarıyla baş başa kaldığının daha o yıllarda farkındadır ve bilincindedir.

Byung-Chul Han kitabında anlatma ve dinleme arzusunu daha da ileri götürerek gelecek için can acıtıcı bir öngörüde de bulunur: “Gelecekte, muhtemelen dinleyici olarak adlandırılan bir meslek olacak. Belirli bir ücret karşılığında ötekine kulak verecek. Kişi, dinleyiciye artık ötekini dinleyen kimse kalmadığı için gidecek. Bugün dinleme yetimizi daha çok yitirmekteyiz” (19).

Yaşlı adamlar şiiri

Anlatılacak olanın ne olduğunun yanıtını Ahmet Erhan Yaşlı Adamlar şiirinde veriyor: / Çıkınlarda saklanan buruşuk paralar gibi hastalıkta, düğünde, ölümde kullanılacak/ Bir damla düşecek bardak taşacaktır/ Hiçbir sözlükte bulunmayan o tek kelime/.

O hiçbir sözlükte bulunmayan kelime anlatılmadığında, yazılmadığında dilde paslanmadan dünyadan çekip gidecektir. Bu da yeterince korkutucudur. /Dilde paslanmadan, çekip gidecektir dünyadan/. Şair için yaşlılıkta anlatma ve yazma tek yaşama biçimi haline gelir. Genç Ahmet Erhan için de aynı durum söz konusudur.

Ama artık yaşanmış olanlar bir yana zamanında yeterince yaşanmamış epey bir şey de kahvehanelerde oturanların zihninden geçip giderken pek çok soruyu da arkada bırakır. Ayın niye doğduğu, kızların niye kıkırdaşarak geçtiği, kavunun niye tadının hep aynı olduğu, denizin niye gecenin bir vaktinde anason koktuğu geçmişi kurcalayan ama bir o kadar da yaşama konusunda heyecanlandıran önemli sorulardır, anlardır/ zamanlardır. Hepsi de geçmişte, anılarda, küçük kutularda saklanan fotoğraflarda ve zihinlerde kalmıştır. /Bilinmez niye doğar ay, kıkırdaşarak geçer kızlar/ Minicik takunyaları, baygın bakışlarıyla/ Kavunlarda bile aynı tad, niyedir niye?/

Eninde sonunda bir tufan kopacaktır, yağmur yağacak, taş filiz sürecek ağaçların kökleri yaşlıların ayaklarına dolanacaktır, bir yel yüzlerinin çizgilerinde donacaktır. Sonrası yalnızca ölümdür, ölüp gidecek olmaktan başka bir şey değildir. Yaşlı Adamlar şiiri şöyle devam eder: /Onlardan sonra tufan kopmayacak mıdır?/ Bir yağmur yağacak, taş filiz sürecek/ Ağaçların kökleri ayaklarına dolanacaktır/ Donacaktır bir yel yüzlerinin çizgilerinde/ Hepsi kendi tarihini ölümüyle yazacaktır/.

Ahmet Erhan’ın Yaşlı Adamlar şiiri bir kasabada ya da bir şehrin kenar mahallerinden birinde yaşayan ve ölümü kahvehanelerde bekleyen yoksul ve orta sınıftan yaşlı erkekleri ele alıyor. Onların ölümle sonuçlanacak olan trajedilerini ve acılarını anlamamızı ve düşünmemizi sağlıyor ve bizi bu konuda kışkırtıyor. Şiirin son dizesi ölüp gidecek yaşlıların dünyasını anlama noktasında da ipuçlarıyla doludur da diyebiliriz.

Yalnızlığın çığlığı

Günümüz dünyasında genç ya da yaşlı hiç değişmez hepimiz yalnız kalacağız ve yalnız öleceğiz. Kimsenin kimseyi dinlemediği bir dünyada başka bir ölüm biçimi de ne yazık ki mümkün değildir.

Ahmet Erhan bu dışlanmayı görmekle kalmamış ve çaresizce yaşamıştır. İzbe ve rutubet kokan zemin apartman katları ile hastanelerde geçen son yıllarında bunu en derin şekilde acıyla duyup yaşadığını arkadaşlığımızdan dolayı yakinen biliyorum ve tanığıyım.

İlk dönem şiirlerinde dert ettikleri son dönem yazdıklarında “çığlık” diye kabul edebileceğimiz bir özellik kazandı. Son yıllarında yayımlanan Ne Balık Ne de Kuş (2002), Kaybolmuş Bir Köpek İlanı (2003), Şehirde bir Yılkı Atı (2005), Sahibinden Satılık (2008) gibi kitaplarda kimselerin duymadığı acısı sadece kendisinin bildiği çığlığa dönüştü.

Ahmet Erhan’ın hayat ve ölüm arasında gidip gelmeyle ve tam bir yalnızlıkla yaşanan hayatı, yaşlı olmadan yaşlanması ve genç yaşta ölüp gitmesi ne yazık ki günümüz dünyasının vahim sonuçlarından başka bir şey değildir. Bu yüzden de Ahmet Erhan’ın Yaşlı Adamlar şiiri her yaşlı ya da erken yaşlanan insanın trajik hikâyesine daha yirmi beşinde içeriden bir bakış olarak değerlendirmeye ve öyle ele almaya sonuna kadar açıktır.

Sonrası yine Ahmet Erhan’ın dediği gibi olmuştur. O da herkes gibi kendi tarihini ölümle yazmış ve gitmiştir.

kelebek ve ölüm

Bir ipek böceği gibi tel tel

Kozamı ördüm yıllardır

Bu nemli odalarda

Kelebek olup da uçma

zamanı geldi geldi şimdi (20).

Öneriler

• Melisa Gürpanır şiirleriyle ilgili yazılar: Melisa Gürpınar’ın yaza kavuşamayan sandalları ve kayıkları ve Gönderen: Seçil Büker… Melisa Gürpınar eliyle Yağmur’a
• Seçil Büker’in Bilge Karasu yazısı için Çerçevesiz Fotoğrafın Küçülen Yaşlı Kadını yazısını ziyaret ediniz.
• Halim Şafak’ın “sonra işte yaşlandım”  ve sonrasında Gülten Akın’ın yaşlılığı yazısı için tıklayınız.
• Ahmet Oktay’ın şiirlerinde yaşlılık imgelerini okumak isterseniz: “En sadık imgeler” ve Ahmet Oktay’ın yaşlılığı
• Film ve romanlarda yaşlılık imgeleri için Kategoriler bölümümüzü ziyaret ediniz.
• Film Değinilerimize bakmadan geçmeyiniz.
• Bize katılmak ve kendi yazılarınızın Sineyaşlılık sitesinde yayımlanmasını isterseniz, koşullarımız için Yazı Gönderme sayfasına bakmayı unutmayınız.

 Kaynakça

1. Byung-Chul Han. (2023). Ötekini Kovmak. Çev. Özdemir. İstanbul: Ketebe, 85.
2. Elias, N. (2023). Ölmekte Olanların Yalnızlığı Üzerine. Çev. O. Ekinci. İstanbul: İletişim, 81.
3. Erhan, Ahmet. (2014). Burada Gömülüdür. Cilt. İstanbul: Kırmızıkedi, 366.
4. Elias, 2023, 85.
5. Erhan, Ahmet. (1993a). Öteki Şiirler. Ankara: Bilgi, 73.
6. Ahmet Erhan. (2014). Burada Gömülüdür. Cilt 1. İstanbul: Kırmızıkedi, 408.
7. Ahmet Erhan, 1993a, 109.
8. Ahmet Erhan, 2014 2.Cilt, 220.
9. Byung-Chul Han. (2022). Palyatif Toplum. Günümüzde Acı. Çev. H. Barışcan. İstanbul: Metis.
10. Ahmet Erhan, 1993a, 21.
11. Adorno, T. W.[1951]. (2021). Minima Moralia. Çev. O. Koçak & A. Doğukan. İstanbul: Metis.
12. Aktaran A. Özer. (2014). Burada Gömülüdür. Cilt 1, 7.
13. Ahmet Erhan, 2014, 538.
14. Byung-Chul Han, 2022, 27.
15. Byung-Chul Han, 2022, 59.
16. Ahmet Erhan. Sevda Şiirleri/Zeytin Ağacı (1993b). Ankara: Bilgi, 82.
17. Byung-Chul Han. (2018). Ötekini Kovmak: Günümüzde Toplum, Algı ve İletişim. Çev. M. Özdemir. İstanbul: Ketebe, 81.
18. Byung-Chul Han, 2018, 85.
19. Byung-Chul Han, 2018, 81.
20. Ahmet Erhan, 2014. 1. Cilt, 164.