Sandal sefasının halka indiği yıllarda emekli “ihtiyar delikanlılar” Kurbağalıdere’de sandallarını sonbaharda kıyıya çekerlerdi. O ne deniz tutkusuydu. Melisa Gürpınar denizin erkeklere özgürlük tutkusu verdiğini, fırtınaların ise onların dostu olduğunu, erkeklerin sandallarıyla özdeşleştiklerini söyler.
Dahası ”her sandal sahibine, bir insan suretinde, belki de tıpatıp kendisi olarak görülmüştür. Kış aylarında karaya çekilmiş ve ters çevrilmiş sandalın […] muşambasını gidip gelip sıkıştıran, üstüne taşlar koyan, varsa karlarını süpüren, bir sevgilinin tabutunu okşarcasına, ona dokunarak sonsuzluğa yaklaşan bu yaşlılardan öğrendiğim direnme biçimidir“ der (1).
Sandal, sahibinin ta kendisi ya da sevgilisinin tabutu. Yine ölüm var.
Kendisi yaşamda kalmayı başarsa da bu kez sevgili ölüyor. Sonbahar uzasın, kasım sonuna kadar sandallar bağlı kalsın isterlerdi yaşlı erkekler. Oysa deniz de kendileri gibi “solgun, yorgun ve düşünceliydi” (2).
Otuzlu yaşlarını süren Melisa Gürpınar’a ölüm çok uzak. Kendi ölümünü düşünmez, ölen yaşlıya öte dünyaya geçerken eşlik etsin diye pembe yüzlü bir türbedara görev verir.
toprağın gemileridir kemikler / ve ilk gün pembe yüzlü bir türbedar / yol gösterir pusulamsı bir mumla onlara (3).
Beden toprağa kavuşur, pembe yüzlü türbedar ayrılır. Kemikler bekler az daha. Çünkü sıra böceklerin töreninde. Artık /uzun ve kara bir yolda/ yalnızdır beden.
tutuklanınca böceklere bir kısa törenle / ürperen dünyadır kendi soğuk boşluğunda
Otuzlu yaşlarda böcekler ve ölüm çok uzakta. Bu şiiri genç olduğunda yazmak kolay. İnsan hiç yaşlanmayacağına inanır gençken. Böceklerin bedenini gıdım gıdım parçalayacağını hiç düşünmez o yıllarda. Dahası Melisa Gürpınar ölüm yolculuğuna çıkana eşlikçi olmayı bile hayal eder.
-ben hiç yaşlanmayacağım
ölüm gezisinde bile rehberlik edeceğim
benden sonra gelen ve ülkeyi tanımayan ölülere-(4).
Gürpınar’ın dizelerinde zaman
Öte dünyayı da bilir şair, çok gelip gitmişliği vardır, oraları tanımayan yeni ölülere rehberlik eder. Bu dizelerden önce kızına şöyle seslenir:
sonraları hiç istemeyeceksin olmak benimle / Ve yaşlanınca ikimiz de / Gene buluşacağız elele (5).
Gürpınar yüzeysel zamanı aşar, onun dizelerinde zamanın başlangıç ve bitiş noktası yoktur. Bir önceki dizede kızıyla iki yaşlı olarak arkadaşlık ederken, bir sonraki dizede yaşlanmamayı başarır ve dünya üstü âlemlerin küresel zamanına geçer. Zaman kavramı genişler.
Ruselman, bunu şöyle açıklar: ”Dünyada geçerli olan ve dünya idraklerine hitap eden zaman formu. […] Her realitenin belirli bir noktada başlaması ve belirli bir noktada bitmesi, ancak dünyada geçerli ve dünya idrakinde kalıplaşmış bir zaman ifadesidir. […] Dünya zamanında belirli noktaların periyotlar halinde, birbirini belirli aralarla izlemesi zorunluluğu mevcuttu. Yüksek idrakte bütün bir geçmiş, şimdi ve gelecek durumları, bir toplam olarak, tek bir oluşa bağlanır. Yani, bir ân demek olan o tek oluş içinde, her yöne yönelen sonsuz zaman kavramı toplanmıştır. […] Yüksek zaman idrakine ‘küresel zaman idraki’ ya da ‘idraki zaman’ diyoruz. […] İdraki zamana tabii bir varlık, sonsuz yönlerdeki geçmiş, şimdi ve gelecek kavramlarını bir tek oluşa bağlayarak aynı ânda yaşamak imkânına sahiptir“ (6).
Daha sonra başlangıç ve sonu olan, sürekli tek yöne doğru ilerleyen Kalamış’taki yüzeysel zamana ve onun yanısıra idrak ettiği küresel zaman döner, Gürpınar.
ne topladıysa yaşamdan / döküyor kâğıda / kağıttaki selüloza sonra oduna / odun da onu ağaca yolluyor /
ağaç da yaprağa ev yapraktaki yeşile / tümü de anlıyorlar bir şeyler bu hesaplaşmadan
bağışlıyorlar annenin her Pazar yakacığa gidişini / kalamış’da doğduğu için alaturka şarkıları sevişini
kurbağlıdere’nin ağzındaki kır kahvesini / orada oturan sandal sahibi emeklileri
geniş bir salla beş kuruşa karşıdan karşıya geçişleri
sevişini bağışlıyorlar (7).
Gürpınar sen İstanbul’un neresindensin?
Geceyarısı Notları’nın sonlarına doğru Sapho’yu, Nazım Hikmet’i ozan oldukları için tanıdığını söyler. Ya ozan olmasaydı ne olurdu?
/atlı karınca mı, keten helvası mı kiralık sandal mı/, aksak Timur ya da taptuk emre mi sorabilirdim/ bunların anlamını/ (8).
Gürpınar haline şükür eder. O Kalamış’ta teyzesi ve teyzesinin arkadaşlarıyla yaz aylarında Kalamış iskelesinde buluştuklarını, kiraladıkları sandalla Moda Burnu’na doğru kürek çektiklerini anlatır. Dördüncü sınıfa geçtiği yaz küreklere asılmayı öğrenmiştir (9). Onun İstanbul’un neresinden oluğunu sorarsanız söyleyelim: İstanbul’un Kalamış’ındandır. Sürgün değildir, göçmen de değildir. Kalamış’ın yerlisidir. Tabii ki İstanbul’un da.
Sandalda insan kendisini güvende hisseder ona göre: Sandalcı uyur/yönü akıntı bulur/dümen kopunca/ (10). Denizin üzerindeki sandal ikamet edilebilir bir yerdir. Kalamış’taki evde barındığı gibi insan denizde de barınabilir.
Heidegger’e göre inşa edilen her yer ikamet edilebilir değildir. İkamet edilen yerde kişi barınabiliyorsa zaten o yerin sakini de olur (11). Bu durumda Gürpınar’a göre denizin üzerindeki sandal da ikamet edilebilir bir yer’e dönüşür.
Boyalı sandal, / beyaz nilüfer gibi / uyanır suda (12).
Sandal önce “inşa” edilir. Sonra boyanır. “Yer” kavramını Place and Placelessness (1976) adlı yapıtında Edward Relph kullanır ve yer kavramının insan varlığı ve deneyimi için bir kök salma biçimini temsil ettiğini savunur. Yeri eyleme (pratiğe) dayalı bilgilerimizle kavradığımızı söyler. İnsanlar bu yerler için özlemli (nostaljik) anlatılar üretirler. Yabancılardan yerlerini korumak isterler. İnsanın insan olmasının tek yolu yerde/bir yerin içinde olmasıdır (13). Gürpınar öylesine sever ki ikamet ettiği sandalı. Onu insanlaştırır:
Sandal da insan
Yaz boyunca ayrılamadığı ve kış gelince özlemiyle yaşadığı sandal güvenli bir yerdir. Alabora olmaz, iki yana sallanır ama asla içindekini düşürmez. ”İsterseniz atlayın sandala, bırakın kürekleri iki yana, salın kendinizi akıntıya” […] Sandalıma bir ad takabildiğim görülmemiştir. Yaşarım onları yalnızca. ’Sana bir ad bulamadım’ diyen şarkıdaki kararsızlığı hep duydum ad takma konusunda, ne zaman yeni bir sandalım olsa“ (14).
Gürpınar’a göre sandal bir yalnızlık simgesidir. Bundan dolayı adı olan bir sandal yalnızlığınızı bozabilir.
Sandalla arasındaki bağı da adlandıramaz şair ve aynı öyküde: ”Siz de biraz sandal olabilmeyi anlamalısınız. Daha ağaç olduğunuz günleri… maviyle yeşilin uyumunu… düşünmelisiniz, bir sandal olduğunuzda, denizi içip içip şişeceğinizi” (15). Gürpınar artık sandalın ta kendisi.
Emekli yaşlı erkeklerin sandalla kurduğu ilişkiden de sıkı bir ilişki bu. Sandalın kendisi olup çıkmıştır işte. Döngünün farkında olmasa ağaç olur mu hiç şair? kedili saime hanım şiirinde sandal sefası yapmayan, sandalla ilişki kurmayan Saime Hanım’a acır. Oysa evinin arka tarafı da Kurbağlıdere’ye bakardı diye hayıflanır Gürpınar.
bir evkaf memurunun kızıydı / açılmamıştı sandalla
kurbağlıdere’den kalamış’a / sızmamıştı kapısından içeriye
cumhuriyetin aydınlığı (16).
Saltanatın kayıkları, cumhuriyetin sandalları
Böylece sandal sefası cumhuriyetle özdeşleşir. Osmanlı sonrasının yaşam biçimi olur. Kuşkusuz İstanbullu cumhuriyetçiler için. İkbal Hanım bu sefadan habersizdi. İkbal Hanım saltanat kayıklarını görmüştü.
Bir kıskançlık nedeniyle saraydan daha on beş yaşında atılsa da mahalleli ona “saraylı hanım” diye saygı gösterdi hep. /beş yaşındaydı kastamonu’da anası öldüğünde/ve babası getirip saraya bıraktığında (17).
İşgal yıllarında İkbal Hanım kayık sefalarının sandal sefasına dönüşeceğini de hiç düşünmedi.
bilmiyordu ki istanbul’un karnında / bir başka istanbul kıpırdıyordu
sönüyordu sarayların ışıkları / altın yaldızlı kupalar
saltanat kayıkları / artık bir masal oluyordu yavaş yavaş (18).
Zaten Ankara’ya taşındıklarında oranın havası kocasının ciğerlerine iyi gelmedi öldü adamcağız. /edirnekapı’da babasının yanına gömülüverdi/dönmüştü ikbal hanım ankara’dan/bir düşten sıyrılırcasına/mustafa kemal’e doyamadan (19).
İstanbul’un Gözleri Mahmur’daki (1990) İstanbullulardan biri de Emrullah Bey. Yaşamı boyunca hiç çalışmakla yükümlü hissetmemişti kendisini. Asmalı kahvede tavla oynardı gün boyu. /yerebatan’daki kışlık evlerine kiracı taşınan/rum kızına duyduğu ilk aşkı (20) çoktan gerilerde bırakmıştı. Yaşlılıkta küçülmüştü, evinde sürgün gibi yaşıyordu. Yarışın dışında kalmıştı, yaşam ona sınırlamalar getirmişti. Kiraya verecek evi olmadığı gibi artık kendisi kiracıydı. /sattığı evlerin önünden hiç geçemeyecek/kira ile oturduğu evin sahibine/tabii ki kirayı karısı ile gönderecek (21).
Son kayık Kharon’un kayığı
Simone de Beauvoir yaşlılığı “carpe diem” (günü yaşa) dönemi olarak tanımlayanlara pek katılmaz. Çünkü bugünün yaşlılarına pek çok şey yasak: aşk, yemek, içki, tütün, spor, yürüyüş (22). Gününü gün etmesi için parası olmalı yaşlının. Sağlığı da kuşkusuz. Emrullah Bey örneğinde ikisi birbirine bağlanıyor. /güneşin batışını izlerken/çikolatayla konyak içmek istiyordu/maaşı elvermiyordu/saza gitmek geçiyordu içinden/dile bile getiremiyordu (23). Emrullah Bey’in içi daralıyordu. Bu eksiklik sağlığını da etkiliyordu.
emrullah beye göre olan her şey eksiliyordu
o bunu anlamıyor kalbim sıkışıyor diyordu yalnızca / kalbim sıkışıyor (24).
Ona bakacak karısı Zehra Hanım, kızı Neyyire ve koca bir lenger peynirle askerden dönen oğlu ne yapsın? Şiir şöyle devam ediyor:
yere yatak serdiler / iyileş de kayıkta bir rakı sofrası kursanız
icracı fethi beyle diyordu karısı
Rakı sofrası yalnızca bir düş. Çünkü herkes o kayığın Kharon’un kayığı olduğunu biliyor. Hades’e varmak için ruhlar kayıkçı Kharon’un kayığına binmek zorundalar. Moda’da sandal sefası yapamadı Sadullah Bey ama kayığa binmek üzere. Boşuna bekler kurşun dökecek Emine Hanım’ı. Emine Hanım’ın oğulları muhallebici dükkânı açmışlar, her çağrıldığında sokağa çıkamıyor kadıncağız, kadayıf döküyor durmadan. Beklenen gün gelir ama artık çok geçtir. Emine Hanım yolda yürürken şöyle der:
adam oldu da ölüm döşeğine yattı / salıncağını salladığım dün gibi aklımda
acelesi neymiş acaba / bu kadar çabuk doyulur mu hayata (25).
Sonsöz
İstanbul’un kirlendiğini göremeden gitti Emrullah Bey. Ne mutlu ona. Yaşasaydı ne görürdü?
Çok uzakta yan yatmış / Yaralı bir sandal,
ne rengi kalmış / ne de adı.
Kirli bir denizin ihaneti/ yutmuş olabilir anılarını/ve yaza kavuşmak
artık onun için / uzak bir ihtimal (26).
Öneriler
- Seçil Büker’in Bilge Karasu yazısı için Çerçevesiz Fotoğrafın Küçülen Yaşlı Kadını yazısını ziyaret ediniz.
- Halim Şafak’ın “sonra işte yaşlandım” ve sonrasında Gülten Akın’ın yaşlılığı yazısı için tıklayınız.
- Ahmet Oktay’ın şiirlerinde yaşlılık imgelerini okumak isterseniz: “En sadık imgeler” ve Ahmet Oktay’ın yaşlılığı
- Film ve romanlarda yaşlılık imgeleri için Kategoriler bölümümüzü ziyaret ediniz.
- Film Değinilerimize bakmadan geçmeyiniz.
- Bize katılmak ve kendi yazılarınızın Sineyaşlılık sitesinde yayımlanmasını isterseniz, koşullarımız için Yazı Gönderme sayfasına bakmayı unutmayınız.
Kaynakça
- Gürpınar, M. (2008a). Dul evinde ince saz. İstanbul: Gürer, 20-21.
- Gürpınar, 2008a, 22.
- Gürpınar, M. (1975). Yeni bir gün şarkısı. İstanbul: K, 131, 132.
- Gürpınar, M. [1981] (1994). Geceyarısı notları. İstanbul: Remzi, 45, ikinci basım.
- .Gürpınar, [1981] 1994, 44.
- Ruselman, B. (2022).İlahi nizam ve kâinat. İstanbul:MTİAD, 206-215.
- Gürpınar, .[1981] 1994, 49.
- Gürpınar, .[1981] 1994, 88.
- Gürpınar,M. [2008] (2016). Okul arkadaşım. İstanbul: Özyürek, 85-86.ikinci basım
- Gürpınar, M. (2003). Küçük şeyler. İstanbul: Alkım, 76.
- Heidegger, M. (2008). Düşüncenin çağırdığı. (Çev: A. Aydoğan). İstanbul: Say, 75-76.
- Gürpınar, 2003, 24.
- Aktaran Gürkaş, E.T. (2012). Yer üzerine kavramsal bir okuma denemesi. Sigma 4, 4.
- Gürpınar, 2008a, 52.
- Gürpınar, 2008a, 56-59.
- Gürpınar, M. (1990). İstanbul’un gözleri mahmur. İstanbul: Can,68.
- Gürpınar, 1990, 32.
- Gürpınar, 1990, 33.
- Gürpınar, 1990,34.
- Gürpınar, 1990, 71.
- Gürpınar, 1990, 70.
- Beauvoir, de S. (1970). Yaşlılık. (Çev:M. A. Kayabal.). İstanbul: Milliyet.
- Gürpınar, 1990, 72.
- Gürpınar, 1990, 72.
- Gürpınar, 1990, 73.
- Gürpınar, M. (2008b). Elyazısı yılları. İstanbul: Turkuvaz, 35.
