Salâh Birsel’in “Yaşlılık Günlüğü”nde Yaşlılık

Halim Şafak

“Çok şükür sonunda yaşlandım

Gençliğimle artık elele” (1).

Yazarların Günlükleri

Bugünde yaşamamızı kimi zaman hayatta kalmamızı sağlayan unsurların başında geçmiş/imiz gelir. Çünkü yaşanan bir geçmişin öznesi olmak insan için fazlasıyla kışkırtıcı bir şeydir. Bu geçmiş başka geçmişlere uğrar kimi zaman etrafın geçmişi haline de gelir ya da biz etrafın geçmişini kendi geçmişimiz olarak değerlendiririz. Nasıl ve ne anlarsak anlayalım geçmiş bizi bugünde yaşama konusunda çoğunlukla ikna eden, razılık göstermemizi sağlayan en önemli olgudur. Buysa aynı zamanda geçmişle bugün ve gelecek arasında olumlu ilişkiler kurmamızın da çoğu zaman imkânıdır.

Burada aslolan ister trajik isterse travmatik olsun isterse öylesine yaşanmış olsun geçmişin zihnimizdeki varlığı ve bunun bize çok iyi gelmesidir. Söz konusu geçmiş bugün de karşılaştığımız anılar, olaylar, olgular nesneler, mekanlar ve canlılarla birlikte ya da değil yaşadığımız hayatı ve hikâyenin geçtiği dünyayı değerlendirmemizi sağlaması bir yana yine nostaljik ya da değil bir özlemenin nedeni olma gibi bir özelliğe de sahiptir. Bu özellik genelde ve çoğunlukla bireysel temellidir.  Toplumsal olan da bu bireylik temelinde ele alınır.

Bu bireysellik bugünde yaşamamızı sağlarken bir yandan da geleceğe yönelmemize de neden olur. Bir yanıyla hayatta kalma toplumunun parçası olmuş ama aynı zamanda her an dışlanmayla ve ötekileştirmeyle karşı karşıya kalması mümkün günümüz yaşlıları için bu nostaljiye dönüşebilen geçmiş duygusu en azından bugünde yaşamak ve yaşadığının farkına varmak için kafa yorulması gereken bir durumdur.

Biz bunun karşılığını daha çok edebiyat yapıtında görsek de söz konusu durum şair ve yazarın kimi edebiyat türlerine dönük ilgisini de geliştirir hatta kimi zaman yazı içinde başat öğe haline de getirir. Bu dediğimiz şiir, öykü, roman dışında kimi zaman anıların yazılması olarak karşılık bulurken biraz da bugünle kurulan ilişkiyi daha da geliştirmek için daha çok günlükle ortaya çıkar. Günlük yazmak bugüne dönük her güne not düşmek gibi bir anlamı sahiplenirken böylesi bir amacı açık ya da gizli sorun etmemizi bir yandan da hem geçmişi unutmaya eğilimli insan zihninden çıkararak kalıcı hale getirmemizi de sağlar.

Cemal Süreya, Oktay Akbal, Ahmet Oktay, Fethi Naci, İlhan Berk, Ece Ayhan, Salâh Birsel gibi şair ve yazarların günlükleri bu anlamda önemli örneklerdir. Bu günlüklerde şair ya da yazarın hem günlük hayatından ve yaşlanmasından hem de edebi ya da değil dünyaya dönük düşüncelerinden, yazı ve çalışmalarından, projelerinden haberdar oluruz.

Ama günlüklerin asıl göstermeye çalıştığı ruhsal ve bedensel yaşlanmanın gözle görülür, hissedilir sonuçları ve bu ikisine yönelik direnme ve direnmeyle birlikte tam bir olgunlukla karşılamadır. Bu sonuçlar hem insani hem mekânsal olduğu gibi doğaya da yöneliktir. Şair yazar bu noktada zihnini sürekli devindirerek bedensel ve tabii ruhsal yaşlılıkla baş etmeye çalışır. Tartışma konusu ettiklerini bunun imkânı haline getirir. Ama şair yazar yaşadığı sürecin aynı zamanda ölüm hazırlıkları olduğunun da bilincindedir, bilmektedir. Öyleyse geçmişten ve bugünden ne kurtarılabilirse/kurtarabilirse yazıya geçir(il)meli ve kalıcı hale getir(il)melidir.

Bu süreçte geçmiş ve bugünle en geniş anlamıyla tartışma ve değerlendirme konusudur. Burada kimi zaman geçmişte ya da bugünde yaşamanın anlamı söz konusu edilirken geçmişte ne yaşanmış, ne olmuş olursa olsun her bir şey genelde bugüne yöneliktir. Gelecek söz konusu edilse bile çoğunlukla belirsizdir ve ulaşılması zor bir noktadır. Hatta fazlasıyla ütopiktir.

Bunlar tıpkı Salâh Birsel’in (1919-1999,İstanbul)  1980-1985 yılları arasında 61-65 yaşları arasında tuttuğu günlüklerden oluşan Yaşlılık Günlüğü’nde olduğu gibi doğrudan okur yazarı yaşlılık konusunda düşünmeye ve tartışmaya iten özellikler barındırır. Yanı sıra yaşlılığa doğru giden insan hayatının izdüşümlerini de bu günlüklerde buluruz.

Salâh Birsel’in günlüğü

Salâh Birsel hem şiirde hem de düzyazıda ironiyi ve mizahı öne çıkaran dilsel zekâsıyla pek çok şair ve yazardan ayrılır. Onun şiirini ve yazısını belirleyen temel unsur da bu dilsel akıldır. Salâh Birsel’in şiir ve yazı dili, özgünlüğünün en başat öğesidir; onu asıl özgün kılan da bu dildir.

Şair-yazar için en önemli şey, her şeyi biriktirdiği belleğidir. Bellek, aynı zamanda insan bilincini oluşturan en önemli olgudur. Bellekte bir sorun yaşanması —ki bu çoğunlukla unutma, hatırlayamama, olay ve olguları birbirine karıştırma biçiminde ortaya çıkar— insan için en ağır travmadır. Bu yüzden Salâh Birsel, belleği yaşamak olarak anlar. Ona göre insanlar belleklerini kaybettiklerinde ne yazık ki ölürler. Hatırlayamamak, bir bakıma ölümle eşdeğer bir durumdur (2).

Salâh Birsel’in, yetmişlerin sonunda İstanbul Kadıköy’de iskeleye doğru yürürken aniden bir “bellek boşalması” yaşamasının ardından, yaşlılık günlerini saptayacak bir günlük yazmaya karar vermesi; unutmaya karşı yazıyla bir hatırlama ve direnme mücadelesine yönelmesinin sonucu olarak kabul edilmeye sonuna kadar açıktır (3). Şair-yazar, bu durumu ve günlük yazma kararını tam bir ironiyle “ilk kez yaşlanıyorum” diye de açıklar.

Şair yazar neyi yazarsa yazsın bir uçtan kendiyle ilgilenir ve bu temelde bir sürü şeyi yazdıklarına dâhil ederken fazlasıyla ihtiyatlıdır. En azından kendine ilişkin yazdıkları karşısında dikkatli ve mesafeli olmaya özen gösterir. Bu dediğimiz genelde günlük ve anılarla kırılmaya uğrarsa uğrar. Salâh Birsel bunu kendini ilk kez daha yakından izleme ve ilk kez yaşamın gerçek anlamıyla burun buruna gelme olarak da anlayacaktır. Bundan dolayı da altmış üç yaşına gelmesini sevinçle selamlamaktan geri durmayacak yaşlılığını yeni bir hayat ve yaşama biçimi olarak kabul edecek ve hızla ne bulursa, ne duyarsa kağıda dökecektir.

“Yavrum Salâh, işte yeniden dünyadasın.

Beş yaşında, on yaşında, on sekiz yaşındasın.

Kafanı doğaya daldır. Ne bulursan, ne duyarsan, çek çıkar oradan” (4).

Salâh Birsel sonuna kadar haklıdır. Yaşlılık genelde yalnızlıkla yaşanan ya da yaşanmak zorunda kalınan geçmiş hayattan bir takım izler ve belirtiler bulundursa da yeni ve biraz daha sakin ama sorunlu bir hayat biçimidir. Öncesi sürekli hatırlanan ve şiire yazıya gönderilen ve unutulmaya çalışılan başka ve artık yaşanmış olan bir hayat biçimidir. İnsan hayatında dengeler genelde kendi hayatı aleyhine çoktan değişmiştir ya da dönüşüme uğramıştır. Bundan sonrası arkada kalanı, dağılanı toplama ve bir arada tutma ama en çok da hatırlama ve hatırda tutma eyleminden başka bir şey değildir.

Yaşlılık bir uçtan da baştan gözden kaçırdıkları/kaçırılanlar başta olmak üzere insanın ilgisini çeken ne varsa hepsinin peşine düşer. Dünyayı gözlemeyi şehvetli bir deneyime dönüştürür. Burada insanın yanında bulduğu ise öncelikle doğadır/yabandır ve onun devinimi şair yazar için yeterince etkileyicidir. Şair yazar gündelik hayattan ve onun ilişkilerinden uzaklaşmasıyla birlikte ilgisini doğaya yani insan olmayan hareketli hareketsiz canlılara yöneltir.

Bu aslında insanın kendini tekrardan doğanın bir parçası olarak görmesiyle ve kendini oraya dâhil etmesiyle de yakından ilgilidir. Salâh Birsel’e göre de “İnsanın ufarak aklını bozacak, günlüğünü ikiye yaracak tek şey doğadır.” “Hele doğanın pavkırması, bulutların alay göstermesi, sansarların viyaklaması, kurbağaların vraklaması gerçek bir cümbüş. ’tür.  (5).

Sonunda Yaşlandım

Şairin yaşlılığa ve yaşlılığına bakışı konusunda şu iki dizesi yeterince düşündürücüdür: “Çok şükür sonunda yaşlandım/Gençliğimle artık elele”. (6).  Bu iki dizeye bakarak belirtirsek Salâh Birsel’in günlüklerinin öne çıkan özelliği yaşlılıkla gençlik arasında kurulan olumlu ilişkidir. Geçmiş-bugün ilişkisi onda daha çok gençlik-yaşlılık ilişkisine dönmüştür. Buysa yaşlılığı gençlik olarak kabul ettiği geçmiş sayesinde daha yaşanır ve kabul edilir hale de getirir.

Aslına bakılırsa geçmiş dediğimiz şey, çocukluk, ilk gençlik ve gençlik olarak ayrıştırılabilse de çoğu zaman bu üç dönemin birlikte oluşturduğu bir bütündür. Bu süreçlerde neyin yaşandığı ya da yaşanmadığı; iz bırakan, hatırda tutulan acı tatlı anılar ve deneyimler kuşkusuz önemlidir. Ancak asıl belirleyici olan, bu zamanın yaşanmış olması ve bugün hâlâ ona ihtiyaç duyulmasıdır.

Burada unutulmaması gereken asıl nokta şudur: Deneyim, daha çok çocukluk ve gençlik dönemlerinde mümkünken, yaşlılıkta hayatın bu yönü oldukça sınırlı ve yetersiz hâle gelir. Ancak tam da bu noktada, şair-yazar için başka bir deneyim alanı olarak şiir ve yazı devreye girebilir. Başka bir deyişle, şair-yazar yazıyı aynı zamanda bir deneyim ve yaşama biçimi alanına dönüştürebilir.

Tekrar gibi olacak ama “geçmişin zamanı bugündür” önermesi de bu ihtiyaç duyma hâliyle doğrudan ilişkilidir.

Gençlik tartışmasında şair yazarın asıl altını çizdiği ise yaşlılığın tersine gençlikte bugünü atlayıp geçen bir gelecek düşüncesinin/hayalinin varlığıdır. Büyük ölçüde doğrudan gençlik ya da o gençliğin yaşandığı dönemin özgül koşulları kaynaklı nedenlerden dolayı gençliğin her zaman kendine ve dünyaya yönelik bir gelecek önerisi ve projesi olmuştur.

Gençlik muhakkak gelecekte yaşanması planlanan ve çoğunlukla belirtilmiş ve öğrenilmiş korkunun dışında tam bir özgürlükle kendini konuşlandıran, ifade eden arzu ve düşünceleri bünyesinde bulundurur. Hatta şair yazarın solla, ütopyalarla kurduğu ilişkinin düşünsel arka planında da bu gelecek arzusu vardır denebilir. Ama bunların hiçbiri gençliğin bugünle, şimdiyle yani anla ilişki kurmasına bir şey yapamaz.

 “Gençlikte insanlar, gelece karşı bir anti-friz, bir zaman püskürten hortum, bir alev örten huni taşır içlerinde.

Bunlar gençleri, boyu posu yeni yeni meydan alan delikanlıları bulundukları ana bağlar. Onlara yaşama gücü verir.

Kulaklarının dibinde vıngıldayan sesler olsun, yaratılışın hazinesinde gizlenmiş yokluk ufukları olsun, gençlerin yeni yitmelerin bağdaşını bozamaz.

Onlar bir taze yiğittir ki bulaştıkları ana onur ve pırıltı saçarlar. Yaşam onlar için o anın bilgisini veren bir almanaktan, bir ansiklopediden başka bir şey değildir” (7).

Her ölüm erken midir?

Belki belirtilmesi gerekiyor: yaşlılığın geçmiş dediğimiz şeyin ya da gençliğin karşısına çıkardığı, çıkaracak olduğu ne yazık ki ölümden başkası değildir. Bunun yaşlılığa ilişkin bütün hoşnutluklara ve onunla kurulan son derece olumlu ilişkiye rağmen belki tam olarak eleştiri olarak kabul edilemeyecek bir takım değinilere, yer yer şikayetlenmelere yol açması ise baştan beklenmelidir.

Yanı sıra bu konunun insan ömrünün kısalığı-uzunluğu tartışmasına doğru gitmesi ise kaçınılmaz gibidir. Hatta Salâh Birsel de Cemal Süreya gibi her ölümün erken ölüm olduğu düşüncesindedir. “Daha yüzümüz, gözümüz açılmadan ömür defterimiz dürülüyor. Raftan düşüyor ve trak ölüyoruz. Oysa insan yaşamının uzun olduğunu belletmişler bizlere. Bana kalırsa, dünyadan alapşap ayrılışımız biraz da bu yanlış kantarlanan bilgiden geliyor.” (8 Haziran 1981, Yaşlılık Günlüğü, s.36)

Geçmişle orda da daha çok çocukluk ve gençlikle kurulan ilişkinin hayat kadar yazıp söyleyecekleri konusunda şair yazara acele etmeye başka bir deyişle hızlanmaya yöneltmesi yaşlılığın başka bir gerçekliğidir. Hatta bu yüzden çoğu şair yazar yaşlılık döneminde gençliğinde olduğundan oldukça fazla şey yazıp söylemiş zihnindekileri ve yazmak istediklerini ölümden kurtarmanın şehvetli bir telaşına ve korkusuna düşmüştür. Hatta çoğu şair ve yazarın yaşlılığında gençliğinden daha üretken olduğu bile iddia edilebilir.

Benzer bir durum Salâh Birsel için de geçerlidir. Düzenli sağlık kontrolleri, muayeneler, küçük operasyonlar, kullanılan ilaçlar; bunların mesaisi ve insanda ruhsal ve bedensel olarak yol açtıkları, düşündürdükleri ve duyurdukları bir yana bırakılırsa, okuma yazma, düşünme, bu temelde geliştirilen projeler, kitaplaştırmalar ve etrafla birlikte yaşanan gündelik hayattan eksilen pek bir şey yoktur. Ancak bunların, ölüm karşısında bir gecikme telaşı yaratmak bakımından pek bir şey yaptıkları ya da yapabildikleri de söylenemez. Çünkü yaşanan her gün, belki de ölüm karşısında yaşanan en son gündür. Kaldı ki yaşlılık günlüğü de bu ve benzeri nedenlerle yazılmıştır.

“Elimi çabuk tutmalıyım.

Yaşamımın son günlerini saptayacak bir yaşlılık günlüğünü sona erdirmeden tıkanıp kalacağımdan korkarım.

Daha şimdiden hastalıklar yakamda.

Uykularım delik deşik.

Kâtibî:

         Felek hançerini almış destine

Ömrümün siperin delmek kastine” (8).

Buradaki asıl kaygı bir ucuyla yazıp söyleyecek olduklarını yetiştirememe telaşıdır, bir şeyleri eksik bırakma, tamamlayamama korkusudur. Başka bir deyişle yaşlılık epeyi bir şeyi ölümün elinden kurtarma ve geride bırakma arzusunun egemen olduğu bir zamandır ya da o hale ister istemez gelir.

Buradaki yetişememe korkusunun ve o devasa telaşın asıl belirleyicisi ise ölmekten önce unutmaktır. Buysa şair yazarı unutma karşısında geçmişi ya da yazmak istediği bir şeyi hatırda tutma konusunda arayışlara hatta yöntemler bulmaya da yöneltir. Salâh Birsel de unutma karşısında yazacak olduklarına ön hazırlık olarak okuduğu kitapların özetini çıkarmayı bir yöntem olarak benimsemiştir (9).

“Okuduklarımı çokluk unutuyor, ya da karıştırıyorum. Özet çıkardım mı okuduklarım bütün canlılığı ile kafamda yaşıyor. Çünkü derse çalışır gibi onları yeniden yeniden diriltiyorum.”

“Uzun bir deneyden, yani yaşlılığın ele geçirmesinden sonra, istenilirse kitap orucuna geçilebilir. Belli kitaplar arasında fırdolayı gezinmek, bir okuduğunu bir daha okumak insanları, bildiğini daha iyi bilmeye götürebilir (10).

Ama bütün bu önlem ve çabaların yine de hiçbir şeyin eskisi gibi gitmesini ve olmasını ne yazık ki sağlaması hem tartışmalı bir konudur hem de bu tam olarak bu hiçbir zaman mümkün olmayabilir. İnsan bedeninin devinimlerini geçtik özellikle zihninin baştaki performansı göstermeyeceği de ihtimalen bellidir. Salâh Birsel de bunun aynı yıllarda farkına varmış olmalı ki şu cümleyi yazmadan edemez: “Ben de yavaş yavaş kafamın eski koşarlığını yitirdiğini herkeslere ilan etmeye hazırlanmalıyım” (11).

Ölüme giderken yazmak

Öte yandan ölüme giden yolda böyle bir dünya oluşturarak ve her bir şeyi doğanın yanına çekerek hazırlıklar yazmak ve yazıyı bunun alanı haline getirmek muhakkak ki etkileyici ve cezbedici bir şeydir.

“Ne güzel!?

Ölümün soluğunu duymak

Ve yazmak yazmak.

Kalbinizin durduğu anda bile yazmak.

Hiç değilse 2-3 dakika yazmak. (12).

Ama Salâh Birsel yaşlılığı dünyaya karşı daha dikkatli ve bağlı olarak daha ilgili olmanın imkânı olarak da görür. “Doğrusu yaşlılık gözlerin önündeki bütün perdeleri kaldırır, 600 km. ötedeki deniz kırlangıçlarının kanat oyunlarını bile belli eder” (13). Dün insanın ilgisini çekmeyen epeyi bir ayrıntı artık ilgi alanına girmiştir.

Aslına bakılırsa yaşlılık dün pek ilgilenmediğimiz epeyi bir şeyi bizim için önemli olgular ve ayrıntılar haline getirir ve onlara dönük merakımızı arttırır.  Ama bu aynı zamanda içimizi acıtan da bir şeydir. Çünkü geçmiş adına zihnimizde tuttuğumuz başta insanlar olmak üzere canlılar, mekânlar ve nesneler ya kaybolmuşlar ya da bir bir ölmüşlerdir. Tam da burada Fazıl Hüsnü Dağlarca’nın “Başımı çevirip şöyle etrafa baksam, her yerde mezarlık görüyorum,” demesi de bununla ilgilidir (14).

Benzer bir dikkat ve ilgi tabii geçmiş için de geçerlidir ama gençliğin vurdumduymazlığı da burada tartışma konusudur. “Buna karşılık gençlik, insanoğlunun burnunun ötesini seçmesine ket vurur”  (15).

Geçmiş aynı zamanda kaybettiklerimizi tuttuğumuz yani biriktirdiğimiz son zihinsel mekândır. Kaybettiğimiz ne varsa hepsi ordadır.  Hesabını yaptığımızda ise kaybettiklerimiz hala dünyada olanlardan oldukça fazladır. Bu durum zihinsel olarak bizi geçmişte tutarken ve hayata dönük ilgimizi çeken ayrıntılar ve anlar büyük ölçüde değişirken bunların ve öteki olmaya doğru giden yaşlılığın da bir sonucu olarak kimi yerde biz insanlardan koparız kimi zaman da insanlar bizden uzaklaşır. Buysa yaşlılığı tam bir yalnızlaşma haline de getirir. Zaten yaşlılık da büyük ölçüde yalnızlıkla tek başına ya da birkaç kişiyle yaşanan bir şeydir.

Bunlar karşısında sorun gibi duran bir şey varsa o da şair yazarın yaşlanıp yaşlanmadığı tartışmasıdır. Başka bir deyişle ilerleyen yaşın hayat kadar şiir ve yazıdaki karşılığıdır. Öyleyse bundan sonrası tam bir olgunlukla karşılanmalı okunabildiği, yazılabildiği kadar okunmalı ve yazılmalı zihin neye izin verirse zihin neyi düşündürürse yazılıp söylenmelidir. Erken ölen, öldürülen şair ve yazarları saymazsak birçoğumuzun benzer bir süreci yaşadığı, yaşamakta olduğu ve bundan sonrasının da benzer özellikler göstereceği ve bir yaşama biçimi olarak yazma biçimine daha fazla yöneleceğimiz tekrarla burada söylenmelidir.

Toparlarsak. Salâh Birsel’in Yaşlılık Günlüğü onun ilgilendikleri ve tartıştıklarından çok yaşlılığına dönük düşünceleri ve ona dönük hazırlıkları ile daha çok dikkat çekiyor. Başka bir deyişle Salâh Birsel kendinin yaşlılığa doğru gidişini günlüklerinin başat öğesi haline getirerek tartışma değil de değerlendirme konusu ediyor ve bu yeni hayatına dönük kimi ayrıntıların altını kalınca çiziyor.

Yazının sonunu Salâh Birsel’in dediğiyle bağlayalım: “Doğa yaratıyor, büyütüyor, harmanlıyor, eskitiyor ve çürütüyor. Bizse doğanın içinde ne olduğumuzu, neyin kurdelasını kestiğimizi bilmeden yaşıyoruz. Kimi zaman ona kafa tuttuğumuzu, sırtını yeri getirdiğimizi sanıyorsak da sonunda yeni düşen yine biziz. Biz oluyoruz” (16).  Bizden önce de öyle olmuştu bizden sonra da öyle olacaktır.

Kaynakça

1. Salah Birsel. (1982). Yaşlılık Günlüğü. Sel, s. 50.
2. Yaşlılık Günlüğü, 1982, s. 82.
3. Yaşlılık Günlüğü, 1982, s.66.
4. Yaşlılık Günlüğü, 1982, s. 67.
5. Yaşlılık Günlüğü, 1982. S. 92-93.
6. Yaşlılık Günlüğü, 1982, s. 50.
7. Yaşlılık Günlüğü, 1982, s.37.
8. Yaşlılık Günlüğü, 1982, s.40.
9. Yaşlılık Günlüğü, 1982, s.127-128.
10. Yaşlılık Günlüğü, 1982, s.155.
11. Yaşlılık Günlüğü, 1982, s.221.
12. Yaşlılık Günlüğü, 1982,106.
13. Yaşlılık Günlüğü, 1982, s. 68.
14. Yaşlılık Günlüğü, 1982, s. 69.
15. Yaşlılık Günlüğü, 1982, s. 68.
16. Yaşlılık Günlüğü, 1982, s.150.