Seçil Büker
Yaşlı kadının yükü ne dikiş iğnesi ne kalem
Fırtına’dan Sonra (2016) başladığında Yashiko (Kirin Kiki), balkondaki çamaşırları toplar ve yorganı sırtlanır. Bu yılın 26. fırtınası gelmek üzere. Kızı Chinatsu (Satomi Kobayashi) elinde kalemle masa başında bilmece çözer. Yashiko yere oturur ve balkondan topladığı çamaşırları katlar. Birinin elinde kalem vardır, masa başındadır; diğeri çamaşırları katlar ve yemeğin ne durumda olduğuna bakar.
Kızı, babasının arkadaşlarından Yanagita’nın ne durumda olduğunu sorar. Anne hüzünlenir. Ölen kocası Yanagita’dan sürekli borç alırmış; Yashiko da ağabeyine el açmak zorunda kalırmış. “Tüm yük benim üstümdeydi,” der.
Bu sahnede yönetmen “needle or the pen” (dikiş iğnesi mi kalem mi) karşıtlığını görünür kılar. Ancak bu karşıtlık, örgü örmeyi ya da dikiş dikmeyi, kaba ev işlerine kıyasla daha üst bir konuma yerleştirir. Çünkü kadın, bu karşıtlığı her zaman “needle as the pen”e (kalem olarak dikiş iğnesi) dönüştürebilir. Kadın, örerek ve dikerek “yazabilir”. Filmde ise Yashiko, kendini ifade etmede aracı olabilecek bir eylem içinde değil.
Güzel yazı yazma meselesi filmde önemlidir. Ölen babanın yazısı da çok güzelmiş. Anne ve kızın el yazıları kötüdür. Babanın el yazısı o kadar güzelmiş ki yılbaşı kartlarını bile kendi mürekkebiyle yazar, hazır kart almazmış. Filmde yazının güzelliği roman yazmaya evrilir. Oğlu Ryota (Hiroshi Abe), beş yıl önce bir roman yazmıştır. Ancak ardından bir roman daha yazamamış; kumar, evliliğini de yaşamını da altüst etmiştir.
Yoksul ama özgür
Yemek pişirme meselesi de önemlidir. Yashiko, damadı için yemek hazırlar. “O genç, iştahlıdır,” der. Kızına göre ise elli yaşındaki bir eş çok da genç değildir. Yashiko, kendi eşine her türlü bakımı sunduktan sonra, kızının eşine iyi bir yemek sunmak için de çabalar.
Kocasının ölümünden sonra kendini oldukça özgür hissettiğini söyler. Tümüyle değil, oldukça özgür. Çünkü yüklerden biri gitmiştir. Diğerleri ise olduğu gibi durmaktadır.
Az sonra kızı, Shibataların nasıl olduğunu sorar. Yashiko, oğullarının seçkin bir siteden ev aldığını ve taşındıklarını söyler. Yaşlı bir kadın olarak gözlemim şudur: Yaşlı kadınlar ikiye ayrılır; çevrelerine yük olanlar ve yükü omuzlarında taşıyanlar. Çevrelerine yük olanlar görece rahat bir yaşam sürerken, yük olmamaya çalışanların durumu tanımsız bir acıya dönüşür.
Yaşlı kadın, “yük olurum” kaygısıyla toplumsallaşmaktan, yeni insanlar tanımaktan da uzak durur. Kızı, annesini yalnız kalacağı konusunda uyarır. Bu noktada Japon kadınlara ilişkin bir araştırmaya gönderme yapmak isterim. Yaşlılar, yük olmama kaygısıyla gerekli yardım ve desteği almadıkları için toplumdan soyutlanırlar. Araştırmaya göre yaşlı kadınların yük olmak istemedikleri kişiler öncelikle aile üyeleri ve çocuklarıdır. Çocukların isteklerine öncelik verdikleri için kendi mutluluklarını göz ardı ederler (1).
Şimdi ne istiyorsun?
Oğlu Ryota (Hiroshi Abe), annesi evde yokken eve girer ve çekmeceleri karıştırır.
Annesi döndüğünde, “Şimdi ne istiyorsun?” sorusunu haklı olarak oğluna yöneltir.
Ryota, “Babamı yad edecek bir şeyler arıyordum. Sana da sevdiğin pastadan getirdim,” der. Annesi ona döner: “Paramı istiyorsun.”
Yorumsuz.
Mandalina ağacı
Sosyal konutun balkonundaki mandalina ağacını Ryota dikmiştir. Ağaç çiçek açmaz, mandalina da vermez; yalnızca tırtılları besler. Tırtıl iştahlıdır, bulduğu her yaprağı yutar. Anne bu durumdan yakınmaz; kelebeğe dönüşeceği için işe yaradığını düşünür. Ryota kendisinin de işe yaradığını söyler. Ancak kısa bir süre sonra, çiçekleri fırtınadan korumak için saksıları çekerken balkon camını kırar.
Üretken olduğunu kanıtlamak istercesine Ryota, annesine para verir. “CD falan alırsın,” der. Yashiko, yakında oturan bir müzik öğretmeninin açıklamalı klasik müzik derslerine düzenli olarak katılır. Bir sonraki derste Beethoven’ın Op. 131’i dinleyecekler. Yashiko mutlu. O yoksulluğun derinliklerinde çare üretebilir. Klasik müzik derslerine gitmek yaratıcı bir eylem. Orada kendisine benzer kadınlarla toplumsallaşır ve arada müzik öğretmeninin özel yaşamına ilişkin yorumlar yaparlar. Bu durum etkinliği daha da çekici kılar.
Yolda bir kelebek görür. Onun kocasının ruhu olduğunu düşünür: “Sensiz çok mutluyum. Yanıma gelme,” der.
Yoksulluğun kadınsılaşması
Kavramı ilk kez Diane Pearce, 1978 yılında “The Feminization of Poverty: Women, Work and Welfare” adlı yazısında kullandı.
ABD’deki koşullar farklı olabilir; ancak yoksulluğun her ülkede cinsiyeti var. Yashiko’nun yoksulluğu geçici bir durum değildir. Yoksulluk, kadınlar için yapısal bir sorundur. Oğlunu toplu konutlarda büyütmüştür; yıllardır orada yaşadığı, filmde birkaç kez vurgulanır.
Fırtınadan önce Ryoto, çocukken toplu konutların simgesi olan kuleye tırmandığını oğluna anlatır. Bu da Yashiko’nun yıllardır her gün dört kat merdiven çıkıp indiğini düşündürür. Emeklilikte daha iyi bir konutta yaşama şansı yoktur; emekli maaşı, farklı bir yaşam kurmasına izin vermez. Yine de mutludur; bir yük azalmıştır. Kocasından kurtulmuştur. Yalnızlık onun için bir sorun değildir.
Gelini ise iş sahibi, kendi ayakları üzerinde duran bir kadındır. Yashiko onu çok sever; Shingo da babaannesini. Piyangodan bilet çıkarsa, büyük bir evde babaannesi, annesi ve babasıyla birlikte yaşamayı hayal eder. Çocuk, bu ayrılığa babasının neden olduğunun farkındadır. Annesi, ekonomik bağımsızlığı sayesinde eşinden boşanabilmiştir. Oysa Yashiko, yıllarca kocasını bir yük gibi sırtında taşımıştır.
Fırtına yaklaşmaktadır; torunu ve gelini taksi bulamadıkları için bu gece Yashiko’nun evinde kalacaklardır.
Yaşlı kadın, bir kuş kadar hafif adımlarla, özenle yemekleri hazırlar.
Sevilmeyi hak ettiğine inanmama
Yaşlı kadını koşulsuz seven tek kişi torunu Shingo. Yüksek sesle bir çocuk kitabı okur. Kitaptaki çocuk babaannesini çok sever, babaannesi çok çalıştığı ve yorulduğu için üzülür. Onun çok uzun yıllar yaşamasını istediğini söyler. Shingo’nun bu bölümü özellikle yüksek sesle okumak istemesinin nedeni açıktır. Kadınsı yoksulluğu yüreğinin derinliklerinde hisseden Yashiko çok mutlu olur ancak böylesi bir sevgiyi de kendine çok görür. Torununa rahibe Terasa ya da bir astronota hayran olmasını söyler.
Yoksulluğun, salt ekonomik bir kavram olarak tanımlanması, kırılganlığın diğer boyutlarını görünmez kılar. “Yoksulluğun kadınsılaşması “parasal sıkıntıların ötesinde, geniş kapsamlı bir kavram. Kabeer’in 1996 tarihli şu saptaması, kadın yoksulluğu bağlamında hâlâ geçerliliğini korumaktadır:
“Tüm kadınlar yoksul değildir ve tüm yoksullar kadın değildir… Ancak tüm kadınlar ayrımcılığa maruz kalmaktadır. Çok sayıda kadın yoksuldur ve bazı bağlamlarda yoksul kadınların sayısı artmaktadır. Bununla birlikte, tüm kadınlar aynı koşullara içinde olmadığından, tüm özgül koşullar göz önünde bulundurulmalı sorunlar genelleştirilmemeli yoksulluğa toplumsal cinsiyet duyarlı bir yaklaşımla bakılmalıdır” (2).
Tashiko, sıradan, özel yetenekleri olmayan yaşlı bir kadındır, yapabileceği tek şey çocuklarına yük olmamaktır. Yine de torunu böyle bir hikâye okuduğu için mutlu olur. Yetersiz olduğunu duyumsaması kuşkusuz onun düşüncesi. Başarabileceği tek şeyin yük olmamak olduğu kanısındadır.
Çünkü “yük olma” (meiwaku) sözcüğü başka birine sıkıntı vermek anlamına gelir. Yaşlılar “Size yük olmak istemiyorum” gibi ifadeleri sık sık kullanırlar (3). Yaşlı kadın ve gelini başkalarına yük olmak istemezler. Yashiko’nun kızı annesinden her türlü yardımı alır. Yaşlı kadın parasını da emeğine de ona sunar. Bu noktada kadınların yoksulluğunun tarihselliğini düşünmek gerekir. Kızının mesleği olmadığından yeteri kadar parası yoktur. Başkalarının yükünü hafifletmeyi seçmiş olan anne emeğini de cömertçe sunar. Tarihsel sürekliliği meslek sahibi olan kadın kırar filmde.
Yashiko şimdi de emekli maaşından ayırdığı parayla kız torununu artistik paten dersine yolluyor. Ryoto ve kız kardeşi anneye “yük olma” konusunda sıkça tartışıyorlar. Biri diğerini bu konuda suçluyor. Aslında ikisi de anneye yük olduklarını bilir ancak itiraf etmezler. Anne hiçbir şeyi hak etmediğini düşündüğü için sessizce hizmet eder. Bu bilgece sesliği fark eden tek kişi torun Shingo’dur.
Filmin sonuna yaklaştığımızı yine iyi el yazısı yazma konusu gündeme geldiğinde anlarız. Bu kez kızı gibi sevdiği gelini masada yazı yazar. Yazısı o kadar güzeldir ki Yashiko ona imrenir. Gelin annesinin kaligrafi öğretmeni olduğunu söylediğinde kendini yine değersizleştirir. “Birazcık daha akıllı olsaydım, ev ekonomisi öğretmeni olurdum,” der. O sırada gelinini dil ve edebiyat eğitimi aldığını söyler. Yaşlı kadın bir yandan geline hayranlıkla bakarken kendini değersizleştirir ve hüzünlenir, hani “yüzü düştü” derler ya, tam da öyle bir yüz ifadesi vardır.
Babaannesine Shingo el sallar
Sabah üçü evden çıktıklarında Shingo babaannesinin balkondan onlara baktığını görür. Ona el sallar, babaannesi de ona. Babaanne acaba içinden Belki de şu şiiri geçirir.
Kelebeğin birini
Duvara
Bir güzel iğneledim
Kıpırdayamaz artık
Ah mutluluğumu da (4).
Kaynakça
- J . T. İkeuchi, M. Ono, H. Osada. (2024). Japon Yaşlıların “Başka Kişilere Yük Olma İstememe” Düşüncesi: Literatür Taramasıyla Bir Değerlendirme. İ. Murakami (Der.) Yerinde Yaşlanma: Japonya, Güney Kore, Türkiye ve Finlandiya’dan Örnekler. Nerka, s.211.
- C. J. Wennerholm. (2002). The Feminization of Poverty. Sida, s. 11.
- T. İkeuchi, M. Ona, H. Osada, 2024, s.213.
- Japon Şiiri. (1962). Çev. S. Akalın. Varlık, s. 263. Şiirin adı: Doğum Günü. Şair: Yagi Jukichi (1898-1927).
